Schriften, 9. Band,

Schriften und Predigten 1509-21

(Nachträge und Ergänzungen zu Bd. 1 –8)

 

 

Luther, Martin 1483 –1546

 

D. Martin Luthers Werke Kritische Gesammtausgabe 9. Band

 

Mit Nachbildungen von 27 Holzschnitten

und 7 Handschriftenfacsimile.

 

 

Weimar

Hermann Böhlau 1893.

 

 

Vorwort.

 

1893

 

[Seite iii]

Der neunte Band der Werke Martin Luthers, den wir hiermit der Öffentlichkeit übergeben, bringt Nachträge, Ergänzungen und Berichtigungen zu den früher erschienenen Bänden I –VI und VIII. Was sich von solchen für den noch unter der Presse befindlichen Band VII ergeben hat, wird in diesem selbst Aufnahme finden.

 

Der Inhalt des neunten Bandes zerfällt in Texte, welche nach Möglichkeit zeitlich geordnet sind, und Einzelnachträge übersehener Drucke sowie Berichtigungen, die auf die betreffenden Stellen der früheren Bände bezogen, in der dadurch bedingten Reihenfolge gebracht sind.

 

Die Texte sind zum Theil Stücke, die erst nach Veröffentlichung der früheren Bände aufgefunden worden sind und meist hier zum ersten Male gedruckt erscheinen, zum kleineren Theile solche, deren Aufnahme in die Ausgabe seiner Zeit unterlassen, sich hinterher als wünschenswerth oder nothwendig herausgestellt hat. Die Personen der Bearbeiter ergaben sich darnach meist von selbst. Ihre Namen sind bei den einzelnen Stücken genannt; wo ich einen erheblicheren Antheil als gewöhnlich an der Bearbeitung oder der Einleitung mir zuschreiben darf, habe ich meinen Namen hinzugefügt. Bei der Handschrift der Auslegung des 109. (110.) Psalms rührt die ganze Einleitung mit Ausnahme des S. 176/177 stehenden deutlich bezeichneten Abschnittes sowie auch die Verzeichnung der Abweichungen des ersten Druckes von mir her. Ebenso die meisten Anmerkungen zu den S. 122 ff.; 213 ff. stehenden Schriften. Was ich sonst beigesteuert habe, ist wie früher meist durch ein beigesetztes P. P. kenntlich gemacht.

 

Unter den mitgetheilten Texten befinden sich mehrere Handschriften. Soweit diese nicht von Luther herrühren, wie die Predigtensammlung Polianders, waren sie natürlich nach den Grundsätzen unsrer Ausgabe

 

[Seite iv]

 

zu behandeln und ein lesbarer Text anzustreben. Auch bei den lateinischen Lutherhandschriften lag ein Grund, davon abzugehen, im allgemeinen nicht vor, und wenn dennoch bei dem Briefentwurf und den Aufzeichnungen für eine Predigt eine Ausnahme insofern gemacht ist, daß ȩ, u und v, i und j geschont wurden, so geschah dies nur, weil hier die Lesung größere Schwierigkeiten bot und ein etwas strengeres Festhalten des überlieferten Buchstabens zu fordern schien. Wäre schon damals, als diese beiden Stücke gedruckt wurden (im vorigen Jahre), entschieden gewesen, daß diesem Bande ein Facsimile des Briefentwurfs beizugeben, so hätte auch diese Ausnahme nicht gemacht zu werden brauchen.

 

Anders bei den vier deutschen Lutherhandschriften, unter ihnen die frühesten deutschen Aufzeichnungen Luthers von größerem Umfange, die uns erhalten sind. Es konnte nicht zweifelhaft sein, daß wir bei diesen nur durch eine diplomatisch genaue Wiedergabe wirklich den verschiedenen Interessen entsprechen könnten, welche sich an diese Handschriften knüpfen. Denn die Frage, ob nicht auf Grund dieses neu hinzugekommenen handschriftlichen Materials die Schriften einer erneuten kritischen Behandlung zu unterwerfen seien, mußte bei dem Sermon “Von den guten Werken” und dem “Urtheil der Theologen zu Paris” schon nach dem Grundsatze unsrer Ausgabe verneint werden, daß, wo neben einer Wittenberger Originalausgabe die Handschrift Luthers vorhanden, nicht diese, sondern jene dem Texte zu Grunde zu legen sei. Es konnte also bei ihnen nur unsre Aufgabe sein, das in den beiden Handschriften enthaltene Material für die Textgeschichte zugänglich zu machen und die Stellen zu bezeichnen, an denen der in unsern Bänden VI und VIII gebotene Text der beiden Schriften sicher oder möglicher Weise einer Berichtigung bedürfe. Offenbar hätte dies erreicht werden können durch eine bloße Verzeichnung der Abweichungen der Handschriften von jenen Texten. Da aber an allem, was Luther in deutscher Sprache geschrieben, die deutsche Sprachforschung ein auch in unsrer Ausgabe von vornherein anerkanntes Interesse hat, so hätten in diesem Verzeichniß der Abweichungen auch die bloß sprachlichen nicht fehlen dürfen. Diese aber würden, wenn ohne Einschränkung mitgetheilt, das Verzeichniß sehr angeschwellt und unübersichtlich gemacht haben; andrerseits hätte jede Einschränkung, wie sie auch ihre Grenzen ziehen mochte, manches beseitigt, was für die endliche Beantwortung der bisher nur mit den Fingerspitzen angefaßten Frage nach dem Verhältniß der Wittenberger Drucke zu Luthers Handschriften von Wichtigkeit sein kann. Somit blieb als einzig gangbar der Weg, den wir eingeschlagen haben: vollständige Mittheilung der Handschriften mit Angabe der darin befindlichen Korrekturen und mit Beibehaltung der originalen Gestalt. In einem sonst

 

[Seite v]

 

genauen Abdruck etwa die Abkürzungen aufzugeben, ist darum mißlich, weil für manche volle oder unzweifelhafte Äquivalente mangeln und somit durch die Auflösung immer etwas Fremdes hineingetragen wird, was das Gesammtbild stört und das Urtheil darüber unter Umständen störend beeinflussen kann. Wenn man beispielsweise Luthers nn, das allerdings nn meinen kann, vielfach aber gewiß nichts anderes ist als ein nn mit einer wortabschließenden Schreibzier, durch nnn wiedergibt, so bürdet man ihm in weitester Ausdehnung einen orthographischen Mißbrauch auf, den er, soweit meine Kenntniß reicht, überhaupt kaum kennt, und der auch im ganzen so wenig verbreitet war, daß von den deutschen Grammatikern oder Schreiblehrern der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts allein Fabian Frangk spottend seiner gedenkt, während sie fast alle die überflüssige Dopplung des n erwähnen und tadeln. (Vgl. Johannes Müller, Quellenschriften und Geschichte des deutschsprachlichen Unterrichts 1882, S. 12. 73. 102/3. 142.) Wenn man also jenes nn nicht einfach durch nn geben will, so muß man nn nehmen. — Sehr häufig ist ferner bei Luther die an ein t angeschlossene Abkürzung tʃ in der Geltung eines Vokals + s: gotʃ gutʃ u. s. w. Nun gebraucht Luther bekanntlich in manchen Endsilben i statt e und grade gottis ist neben gottes bei ihm sehr häufig. Soll gotte aufgelöst werden, so muß man entweder der Mehrheitsform der ausgeschriebenen Endung sich anschließen oder -is und -es in demselben Verhältnisse verwenden, in dem sie wirklich geschrieben sind. Wie man sich auch entscheide, immer schafft man ein willkürliches Gesammtbild, das in einer kritischen Ausgabe hingenommen werden muß, das aber in einem sonst genauen Abdruck nur falsche Vorstellungen zu erwecken geeignet ist. Und wenn es etwa als überflüssige Pedanterie erscheinen sollte, daß auch u mit dem Haken darüber in unsern Abdrücken wiedergegeben ist (ǔ), so möge daran erinnert werden , daß dies nur billig ist, wenn man ü beibehält, in dem die übergesetzten Punkte ja vielfach (bei Luther wohl immer) denselben Zweck haben wie der Haken, nämlich u von n zu unterscheiden. Und zu alledem kommt noch, daß bei Luther wie bei den Mitteldeutschen überhaupt, die dem u übergeschriebenen Zeichen im Hinblick auf die Umlautsfrage eine besondere Achtsamkeit erheischen. Weil eine derartige Rücksicht bei n nicht zu nehmen war, ist dagegen das diesem von Luther zuweilen übergeschriebene Unterscheidungszeichen ^ nicht wiedergegeben, sondern nur in den betr. Einleitugen erwähnt worden (von unsern Handschriften zeigen es nur der Sermon von den guten Werken und das Erbieten), aus demselben Grunde konnten auch die ¨ über y unberücksichtigt bleiben. Besser wäre as vielleicht gwesen, auch hier keine Ausnahme zu machen.

 

Es liegt nun auf der Hand, daß ein solcher die Handschrift fast photographisch getreu wiedergebender Abdruck nicht bloß dem Sprachforscher besser

 

[Seite vi]

 

dient denn ein andrer, sondern ebenso auch dem Textkritiker. Wie oft gibt nicht die Möglichkeit, sich ein Wort, wie es geschrieben steht zu vergegenwärtigen, den Schlüssel zur Entstehung falscher Lesarten. Um ferner das textkritische Material, das diese Handschriften enthalten, leichter benützbar zu machen, haben wir unten die Abweichungen der Urdrucke angemerkt, soweit sie nicht bloß lautlich oder orthographisch sind. Die letzteren festzustellen, muß dem dafür interessirten Leser selbst überlassen bleiben. In den am Schlusse dieses Bandes stehenden Nachträgen zu Bd. VI und VIII ist außerdem gezeigt, wie sich die Handschriften zu den von den Herausgebern vorgenommenen Änderungen des Textes A verhalten.

 

Es war bisher nur von den Handschriften des Sermons “Von den guten Werken” und des “Urtheils der Theologen zu Paris” die Rede, weil nur auf sie der Grundsatz unsrer Ausgabe Anwendung finden kann, daß bei dem Nebeneinander der Handschrift Luthers und eines Wittenberger Originaldrucks dem letzteren der Vorrang gebühre. Von der Auslegung des 109. (110.) Psalms haben wir keinen Wittenberger Originaldruck, sondern der erste Druck stammt aus Augsburg und erst auf diesem beruht ein Wittenberger Nachdruck. Hier ist, scheint es, durch Auffindung von Luthers Handschrift die Grundlage für eine ganz neue kritische Behandlung des Textes gegeben und uns die Aufgabe gewiesen, eine solche vorzunehmen. Doch auch hier wäre die Aufgabe nur sehr subjektiv lösbar, wie ich des näheren S. 177 ff. ausgeführt habe, und es ist daher vorgezogen worden, in derselben Weise wie bei den beiden anderen Schriften nur das Material darzubieten. Ebenso schließlich bei dem “Erbieten”, das in dieser Form ja überhaupt erst im 18. Jahrhundert und zwar nach derselben Handschrift gedruckt worden, nach der wir es nun im vorliegenden Bande getreu wiedergeben.

 

Die vorstehenden Ausführungen haben zur Voraussetzung, daß der kritische Grundsatz unsrer Ausgabe im wesentlichen zu Recht bestehe, wonach bei einer Konkurrenz der Handschrift Luthers mit einem Wittenberger Originaldruck letzterer in den Vordergrund zu stellen ist. Die Berechtigung dieses Grundsatzes ist angefochten worden, ich nehme daher diese Gelegenheit wahr, in eine Erörterung darüber einzutreten. Ihr Ergebniß fasse ich gleich hier so zusammen. Den Originaldrucken Lutherscher Schriften ist allerdings aus allgemeinen Erwägungen heraus, (zum Theil auch auf Grund unmittelbarer Zeugnisse) der Vorrang vor den Handschriften im allgemeinen einzuräumen, aber die Handschriften behalten doch meist einen textkritischen Werth über die Berichtigung von Druckfehlern hinaus. Jedenfalls wird sich bei dem gegenwärtigen Stande der Lutherforschung in verhältnißmäßig wenigen Fällen zwischen dem, was in Drucke auf Rechnung des Verfassers zu setzen

 

[Seite vii]

 

ist und dem, was dem Drucker zugeschrieben werden muß, mit einigermaßen objektiver Beweiskraft scheiden lassen. Darum und weil zugleich die Handschriften unter allen Umständen einen litterar- und sprachgeschichtlichen Werth als Stufen der Entwicklung des Schriftstellers und seines Werkes behaupten, wird eine kritische Ausgabe der Werke Luthers der Wissenschaft am besten dienen, wenn sie neben dem Texte des Druckes, der nur an Stellen zweifelloser Verderbniß zu berichtigen ist, die Handschrift unverkürzt mittheilt. Wo die Abweichungen vom Urdruck irgend erheblich sind, wird dies, wie in den Fällen dieses Bandes, durch vollständigen, ganz getreuen Abdruck zu geschehen haben.

 

Die allgemeinen Gesichtspunkte, aus denen sich der kritische Vorrang der Originaldrucke Lutherscher Schriften ableiten läßt, sind folgende. Daß als Ziel der philologischen Kritik die Ermittlung des echtesten, nicht die Herstellung eines besten und lesbarsten Textes zu gelten hat, wird keinem Widerspruch begegnen. Welcher ist aber der echteste Text, wenn uns eine Schrift in zwei (oder gar mehr) echten Texten, d. h. in mehren Gestalten vorliegt, die mit Sicherheit oder größter Wahrscheinlichkeit auf den Verfasser zurückgeführt werden dürfen? Wenn wir also entweder die Handschrift des Verfassers und einen von ihm veranlaßten Druck oder eine erste und eine zweite Bearbeitung besitzen. Die beiden Fälle haben insofern eine gewisse Verwandtschaft, als ja auch der erste Druck gegenüber der Handschrift eine Art Bearbeitung darstellen kann. Auf die Frage, was ist in solchen Fällen das echteste des echten, gibt es eine allgemein giltige Antwort natürlich nicht: die Beantwortung der Frage wird vielmehr abhängig sein einmal von dem Standpunkt, den der Kritiker dem Schriftsteller gegenüber einnimmt, und dann von der besonderen Lage des einzelnen Falles. An sich ist es möglich, sowohl die Handschrift und die erste Bearbeitung, als auch den Originaldruck und die zweite Bearbeitung als echtesten Text anzusprechen. Handschrift und erste Bearbeitung zeigen uns den ersten Wurf und können an der Individualität des Verfassers gemessen vielleicht echter sein als Originaldruck und zweite Bearbeitung, die Ergebnisse eines erneuten Durchdenkens und Durchfeilens sein mögen, dabei aber an ursprünglicher Frische und individueller Echtheit nicht selten einbüßen. Sofern der Herausgeber in solchen Fällen nicht überhaupt darauf verzichten muß, einen Text dem anderen als “echter” überzuordnen, wird er die Entscheidung erstens aus der Erwägung der Frage schöpfen müssen, ob es aus inneren Gründen mehr darauf ankommt, das Werden des Schriftstellers vorzuführen, oder das zur Anschauung zu bringen, was er geworden ist. Im ersteren Falle wird möglichst von dem früheren Texte — eine Entwicklung überblicken wir ja am sichersten von ihrem Anfangspunkte aus —, im letzteren von dem späteren Texte auszugehen sein, der

 

[Seite viii]

 

das Ergebniß der Entwicklung darstellt. Zweitens aber wird zu erwägen sein, in welcher Gestalt die Schrift am meisten gewirkt hat. Das kann je nachdem die erste oder zweite Bearbeitung gewesen sein; die Frage Handschrift oder Originaldruck kann von dieser Erwägung aus, wie es scheint, nur zu gunsten des Druckes entschieden werden. Doch dürfte wohl hierbei noch weiter zu berücksichtigen sein, ob der, um dessen Werk es sich handelt, mehr ein einsamer Denker oder Dichter von überhaupt geringer Wirksamkeit gewesen ist, oder ob er als ein Mann der Öffentlichkeit durch seine Schriften einen tiefer gehenden Einfluß auf die Zeitgenossen und vielleicht auch auf die Nachwelt geübt hat. Können bei jenem Gründe besonderer Art das Ausgehen von der Handschrift rechtfertigen, so wird es bei diesem ohne Zweifel geboten sein, die Form der Schriften zu Grunde zu legen, in der sie der Verfasser der Öffentlichkeit übergeben hat und in der sie ihre Wirkung gethan haben. Wenden wir diese beiden allgemeinen Erwägungen auf Luther an, so möchte jene erstere im Ganzen mehr für das Ausgehen von der Handschrift sprechen, dagegen spricht diese letztere ganz entschieden zu gunsten der Drucke. Hat es doch vor und nach Luther keinen zweiten gegeben, der durch seine Schriften eine gleich weit und tief gehende Wirkung auf das deutsche Volk geübt hätte. Ist es nun die oberste Aufgabe unsres Unternehmens, den Luther der Geschichte in seiner echten Gestalt vorzuführen, so kann dies nur dadurch geschehen, daß wir seine Schriften in der Gestalt ihrer geschichtlichen Wirksamkeit mittheilen, d. h. diese unter keinen Umständen hinter einer anderen Gestalt zurücktreten lassen. Es gilt dies für alle Seiten der geschichtlichen Wirksamkeit Luthers, auch für seine sprachgeschichtliche.

 

Ich habe mit Bedacht gesagt, unsre Ausgabe dürfe unter keinen Umständen die Gestalt der Originaldrucke hinter einer anderen Gestalt zurücktreten lassen. Ich meine also nur, daß der Originaldruck immer Anspruch hat, unverkürzt mitgetheilt zu werden. Ich meine dagegen nicht, daß er allein Anspruch habe auf vollständige Wiedergabe, daß der etwa daneben vorhandenen Handschrift Luthers ein kritischer Werth abzusprechen und sie in die Lesarten zu verweisen sei. Dazu wäre man nur berechtigt, wenn sich nachweisen ließe, daß Luther immer den Druck seiner Schriften auch nur so weit überwacht habe, wie man dies von ihm, der sich ja in so vielen Dingen über seine Zeitgenossen erhob, an dem Maßstabe der Zeitansichten und der Zeitverhältnisse gemessen, vermuthen könnte. Daß auch dann an ein Korrekturlesen, wie es heutige Schriftsteller zu üben pflegen, nur annähernd zu denken wäre, ist kaum zu bezweifeln. Aber darauf käme es auch gar nicht an, sondern nur darauf, daß in den Originaldrucken Lutherscher Schriften stets das Maß der Originalität erreicht wäre, das etwa Luther als erreichbar und hinreichend

 

[Seite ix]

 

gelten mochte. Wir hätten dann kein Recht, mit unserm Maßstab der Originalität zu kommen und diesen anzulegen. Luther hat zweifellos einen solchen eignen Maßstab besessen, aber nicht von Anfang an, auch ist er nicht stets derselbe gewesen, sondern er ist wohl mit der Zeit strenger geworden — und Luther hat auch wohl öfter darauf verzichten müssen, ihn anzulegen. Über dies alles werden uns erst Untersuchungen, die das gesammte Material an unmittelbaren Zeugnissen und Lutherhandschriften verwerthen, wenigstens in den großen Umrissen belehren können. Denn die Ansichten, die bisher über das Verhältniß der Originaldrucke zu den Handschriften Luthers ausgesprochen worden sind1, beziehen sich vorwiegend allein auf die sprachliche Seite. Dazu widersprechen sie einander zum Theil, keine von ihnen ist ausreichend und allseitig durch Thatsachen begründet, die unmittelbaren Zeugnisse sind unvollständig oder auch mißverständlich verwerthet. Insbesondere aber leiden sie unter einer nicht ganz richtigen Fragestellung. Ich komme darauf zurück. Hier sei nur noch bemerkt, daß das einzige sichere Ergebniß in der Feststellung besteht, daß das Verhältniß der Drucke zu den Handschriften Luthers zu verschiedenen Zeiten verschieden war. Für die Frühzeit Luthers ist man geneigt, eine weniger genaue Korrektur oder gänzliches Fehlen einer solchen anzunehmen, für die spätere Zeit wird eine zuweilen sehr genaue behauptet. Nur Dietz will umgekehrt beobachtet haben, daß die bis 1530 erschienenen Drucke im allgemeinen Luthers Orthographie wiedergeben, während alle späteren sich bedeutende Abweichungen erlauben. Heinrich Rückert macht zeitliche Unterschiede gar nicht. Und doch müßten erst solche feste und leitende Gesichtspunkte für die Beurtheilung des fraglichen Verhältnisses gefunden sein, ehe es möglich wäre, in dem einzelnen vorliegenden Falle mit einiger Sicherheit zwischen dem zu scheiden, was von den Abweichungen des Druckes Luther selbst und was den Korrektoren oder Setzern der Druckereien zuzuschreiben sei. Oder doch wenigstens zwischen den Änderungen (namentlich der Sprache), die Luthers Absichten entsprechen, in der Richtung seiner eignen Bestrebungen liegen, und solchen, die ihnen entgegen sind. Erst wenn wir so weit sind, könnte mit Aussicht auf objektiven Erfolg versucht werden, auf Grund von Originaldruck und Handschrift einen kritischen Text herzustellen und dabei über die Verbesserung der Versehen des Druckes hinauszugehen. Mithin würde vor der Hand das beste, was unsre Ausgabe hier thun kann,

 

[Seite x]

 

das sein, was sie in diesem Bande gethan hat, daß sie nämlich die Handschriften neben den Originaldrucken genau wiedergibt.

 

Zu demselben Ergebniß muß man auch gelangen, wenn man, absehend von der Bedeutung, die die Handschriften Luthers für die kritische Behandlung seiner Schriften haben, ihr Werthverhältniß zu den Originaldrucken vom litteratur- und sprachgeschichtlichen Standpunkte erwägt. Auch von diesem aus kommt natürlich der Vorrang dem Originaldruck zu, aber die Handschrift behauptet daneben ihren eigenen selbständigen Werth, insofern sie einen Einblick gestattet in die Werkstatt des Schriftstellers, in das Werden des Werkes und des Schriftstellers selbst. Und darum wird ihre unverkürzte Mittheilung auch dem am besten dienen, der von jenen Standpunkten an sie herangeht.

 

Über die sprachgeschichtliche Bedeutung der Handschriften Luthers ist hier noch ein Wort zu sagen. Ich erwähnte vorhin, daß die bisherigen Untersuchungen über das Verhältniß der Lutherdrucke zu den Handschriften, soweit sie die sprachliche Seite betreffen, an einer nicht ganz richtigen Fragestellung leiden. Man will die Frage beantworten: ist eine Darstellung der Sprache Luthers in erster Reihe auf die Handschriften oder auf die Drucke zu gründen? Dabei übersieht man, daß es dieses “entweder — oder” so schlechthin gar nicht gibt, daß vielmehr je nach der Absicht, die man verfolgt, das eine wie das andre berechtigt ist. Betrachtet man Luther nur als eine der deutschschreibenden Persönlichkeiten des 16. Jahrhunderts, rein für sich, so sind natürlich seine Handschriften einschließlich der Briefe allein vollgiltige Zeugen. Faßt man dagegen Luther in seiner sprachgeschichtlichen Stellung ins Auge, als den Mann, dessen Schriften sprachliche Wirkung gethan haben, so kommt natürlich allein die Form derselben in Betracht, in der sie diese Wirkung geübt, d. h. die gedruckte, und zwar nächst den Originaldrucken auch die Nachdrucke. Das liegt scheinbar klar zu Tage, ist aber doch übersehen worden. Auch Heinrich Rückert spricht wohl davon, daß wir, wo Luthers Handschrift mangelt, in keinem gedruckten Worte Luthers ganz unumstößlich sicher die Form vor uns haben, in der er es geschrieben; daß aber diese letztere für die Sprachgeschichte weniger wichtig ist als die, in der es gedruckt worden, hat er nicht hervorgehoben. Weniger wichtig, aber natürlich nicht unwichtig oder gleichgiltig. Denn wenn schon eines jeden Schriftstellers sprachliches Werden für die Sprachgeschichte wichtig ist, so kann das eines Luther nicht unwichtig für sie sein, da es doch den nothwendigen Hintergrund seiner Wirkung auf andere bildet und mit dieser in reger Wechselwirkung steht. Aus diesen Gründen hat die Luthergrammatik, die ja naturgemäß vor allem den sprachgeschichtlichen Luther im Auge hat, ihre Darstellung auf die Originaldrucke zu gründen, sie wird aber der Herbeiziehung der Handschriften einerseits und

 

[Seite xi]

 

der Verwerthung der Nachdrucke andrerseits nicht entrathen können, wenn sie Luthers Stellung in der deutschen Sprachgeschichte in ihren Wurzeln und ihren Früchten verständlich machen will. Und das ist ja doch wohl ihr Ziel.

 

Es liegt zu Tage, daß die selbständige Geltung, die ich für die Originaldrucke Lutherscher Schriften aus Erwägungen allgemeiner Art heraus in Anspruch nehme, völlig fest erst begründet wäre, wenn sich durch Zeugnisse und Thatsachen erweisen ließe, daß Luther im allgemeinen an den Drucken mehr Antheil hat, als so gemeinhin jetzt angenommen wird. Ich habe daher den Versuch gemacht, auf Grund des mir gegenwärtig zu Gebote stehenden, allerdings noch sehr beschränkten Materials, die Erörterung dieser Frage um ein Kleines über ihren gegenwärtigen Stand hinauszuführen. Ich hoffe durch die Mittheilung wenigstens zu weiterer Untersuchung anregen zu können, jene aber soll, da ich das Vorwort damit nicht belasten will, an andrer geeigneter Stelle erfolgen.

 

Zum ersten Male bringt unsere Ausgabe in diesem Bande als Beilagen Nachbildungen von Holzschnitten und von Lutherhandschriften. Wir wollen damit nicht der Illustrationsmode unsrer Zeit ein Opfer bringen, sondern folgen einer inneren Nothwendigkeit. Wenn einmal das Passional Christi und Antichristi den Werken Luthers eingereiht wurde, was ja mit gutem Grunde geschehen durfte (vgl. Kaweraus Einleitung), so konnten die Bilder, ohne die der Text in der Luft schwebt, nicht fehlen. Hergestellt sind die photolithographischen Nachbildungen durch die Hofkunstanstalt von Rommel & Co. in Stuttgart.

 

Wir geben außer den 26 Bildern der Ausgabe A auch deren Titelblatt und die bedruckte Schlußseite, ferner das Ersatzbild der zweiten Wittenberger Ausgabe (B). Die Unterschriften der Bilder sind hier weggeblieben, da sie S. 701 ff. mitgetheilt sind. Die Numerirung der Bilder erleichtert die Auffindung der zugehörigen Unterschriften.

 

Ähnlich wie diese erste Beigabe sind auch die anderen aus dem Inhalt und Charakter des neunten Bandes gewissermaßen organisch entwickelt. Die umfangreichen Randbemerkungen Luthers zu verschiedenen in seiner Frühzeit von ihm benutzten Büchern, die in unserm Bande zum ersten Male mitgetheilt werden, ließen es wünschenswerth erscheinen, sie durch einige Facsimile vor den Lutherforschern zu beglaubigen, um so mehr, als die betreffenden Bücher vielfach auch Eintragungen andrer Hände enthalten (vgl. Nr. II). Diese Absicht erweiterte ich im Einverständniß mit der Kommission und dem Verleger zu dem Plane, unsre Ausgabe überhaupt mit Nachbildungen von Handschriften

 

[Seite xii]

 

Luthers auszustatten und damit hier in dem Ergänzungsbande zu I –VIII den Anfang für die Vorwartburgzeit zu machen. Von den Zwickauer Randbemerkungen geben ir eine Probe aus den ältesten, zu Augustini Opuscula, um 1509 (I), ferner aus den umfangreichsten, zu den Sentenzen des Petrus Lombardus, 1510/11 (II) und aus den jüngsten, zu Taulers Predigten, um 1516 (IV). Von den drei zu Luthers erster Psalmenvorlesung (1513 –16) in Beziehung stehenden Handschriften wurde die Dresdener ausgewählt, weil sie einen fortlaufenden Text von Luthers Hand bietet (III). Der Entwurf des Briefes an den Papst (V) fand Aufnahme wegen seiner Bedeutsamkeit und auch als Vertreter des Jahres 1518, nachdem ungünstige Umstände sachlicher und persönlicher Natur leider die Absicht vereitelt hatten, das Jahr 1518 durch eine Probe aus der ältesten deutschen Handschrift Luthers von größerem Umfange, der Auslegung des Psalms 109, vertreten zu lassen. Aus dem Jahre 1520 bringen wir eine Seite des Sermons von den guten Werken (VI), aus dem Jahre 1521 eine Seite des Urtheils, der Theologen zu Paris usw. (VII). In ähnlicher Weise soll auch in Zukunft darnach gestrebt werden, wenn schon nicht für jedes Jahr, so doch wenigstens für je zwei Jahre einen handschriftlichen Beleg zu geben. Die sieben diesem Bande beigegebenen Handschriftenfacsimile sind mit bekannter Meisterschaft durch die chalkographische Abtheilung der Reichsdruckerei in Kornhochätzung aus Kupfer hergestellt, den Druck dieser Blätter hat die Hof-Buchdruckerei zu Weimar ausgeführt. Die Facsimile geben die Handschriften in ihrer wirklichen Größe wieder, die Anordnung ist zeitlich, nur mußte aus drucktechnischen Gründen, weil Nr. IV für das Format der Ausgabe etwas zu groß ist, Nr. V vor Nr. IV gestellt werden. — Dem Magistrat der Stadt Danzig und dem Rathe der Stadt Zwickau, sowie den Vorständen der Kgl. öff. Bibliotheken zu Dresden und Stuttgart spreche ich hier den geziemenden Dank aus für das Entgegenkommen, durch das sie die Herstellung der Facsimile in der Reichsdruckerei ermöglicht haben.

 

Wir hoffen in diesen Handschriftnachbildungen den Lutherforschern und Lutherfreunden eine willkommene Gabe darzubieten. Denn abgesehen davon, daß durch sie die Behauptung, eine Handschrift rühre von Luther her, wenigstens für einen Theil der Fälle erhärtet wird, werden diese Facsimile der Lutherforschung allmählich ein Material zugänglich machen, das einerseits zum Erkennen und zur Auffindung bisher unerkannt oder verborgen gebliebener Lutherhandschriften eine vorzügliche Handhabe darbietet, andrerseits aber auch dazu wird verwerthet werden können, sonst undatirbare Handschriften Luthers, wie z. B. die Handschrift der Sprichwörtersammlung, wenigstens annähernd zeitlich einzuordnen. Und schließlich hat es ja auch an sich ein gewisses Interesse,

 

[Seite xiii]

 

die Wandlungen der Handschrift Luthers und ihre verschiedenen Erscheinungsformen in unsrer Ausgabe verfolgen zu können. Daß aus der Ausführung dieses Planes unsrer Ausgabe vielleicht eine drückende Last erwachse, ist nicht zu befürchten, weil die Zahl der erhaltenen Lutherhandschriften zwar im Hinblick auf die seit Luthers Zeit vergangenen Jahrhunderte nicht unbedeutend genannt werden kann, aber doch im Verhältniß zu dem, was Luther geschrieben, nicht groß ist, oder genauer gesagt zu sein scheint. Denn leider ist auch vom Standpunkt unsrer Ausgabe noch die Klage Heinrich Rückerts (Geschichte der neuhochdeutschen Schriftsprache II, 42) berechtigt, daß man den erhaltenen Luthermanuskripten nicht mit der gebührenden Sorgfalt und Ehrfurcht nachgegangen sei. Ich richte daher an dieser Stelle die Bitte an Alle, die von dem Vorhandensein von Lutherhandschriften (auch geringsten Umfanges) Kenntniß haben, mir eine kurze Mittheilung zukommen zu lassen. Wenn dies in weiterem Umfange geschähe, so könnte der Hoffnung Raum gegeben werden, daß das Unterbleiben einer systematischen Aufspürung der auf unsre Tage gekommenen Lutherhandschriften als einer nothwendigen Vorarbeit für unsre Ausgabe, in seinen Folgen möglichst werde eingeschränkt werden. Dankbarer Werthschätzung ist daher jeder Hinweis oder Nachweis gewiß.

 

Über die Druckeinrichtung ist noch Einiges zu bemerken. Bei Wiedergabe der Randbemerkungen wurden, wie das in Band III und IV geschehen war, die glossirten Worte in kursiver Schrift gegeben. Vielleicht hätten die den Drucken entnommenen Titel und Überschriften gleichfalls kursiv gesetzt werden sollen, um die Möglichkeit von Irrungen völlig zu bannen. Aber auch so ist sie nicht groß, selbst in einem Falle, wie er S. 108 begegnet, ist dem ausmerksamen Leser ohne weiteres klar, daß die oberen vier Überschriften von Luther herrühren, die letzte (Cur deus homo) dem Drucke angehört. — Um die Übersicht über die glossirten Stellen an der Hand von Mignes Patrologie zu erleichtern, wurden die Stellenangaben nach der letzteren nicht neben die Citate nach den Exemplaren Luthers in den Text gesetzt, sondern an den äußeren Rand der Seiten.

 

Über die Lesarten ist bereits im Vorwort zu dem 1892 erschienenen fünften Bande bemerkt, daß deren Verzeichnung etwas vereinfacht sei durch den Gebrauch des in kritischen Ausgaben allgemein gebräuchlichen Zeichens ], um dadurch auszudrücken, daß die vor ] stehenden Worte des Grundtextes in einem oder mehren anderen Texten durch die dahinter stehenden vertreten seien. Um auch die etwas schwerfälligen und, wenn gehäuft, leicht unschön wirkenden “ ” sowohl in den Lesartenverzeichnissen als auch in den Anmerkungen ganz entbehrlich zu machen, sollten ferner bei deutschen Schriften die Worte des

 

[Seite xiv]

 

Herausgebers in Antiqua gegeben werden, bei lateinischen aber wie bisher in Fraktur. Demgemäß ist im vorliegenden Bande verfahren worden. Nur bei der Königsberger Handschrift mußte insofern abgewichen werden, als hier auch zu den ganz deutschen Predigten unter dem Texte vorwiegend lateinische Worte (die Randbemerkungen Polianders usw.) anzuführen waren. Wenn nun dem aufgestellten Grundsatz gemäß die Worte des Herausgebers in Antiqua gegeben worden wären, hätten jene sämmtlich in “” gesetzt werden müssen. Ich habe daher vorgezogen, diese Predigten wie lateinische zu behandeln, d. h. für die Worte des Herausgebers Fraktur zu wählen und nur bei den seltner vorkommenden deutschen Textworten die “” anzuwenden. Da ähnliche Zwiespältigkeit sich leicht wiederholen kann, z. B. bei den lateinisch und deutsch mischenden Predigtnachschriften, so soll künftig dadurch abgeholfen werden, daß gleichmäßig bei lateinischen wie deutschen Lutherschriften die Worte der Herausgeber kursiv gegeben werden, von denen sich dann sowohl lateinische Textworte in Antiqua wie deutsche in Fraktur abheben. Dies diem docet.

 

Im vorigen Jahre konnte das Vorwort zum fünften Bande der Hoffnung Ausdruck geben, daß 1893 außer Band IX auch Band VII an die Öffentlichkeit treten werde. Diese Hoffnung ist an persönlichen Hindernissen zerronnen. Da diese nicht völlig beseitigt sind, kann auch für 1894 Band VII leider nicht bestimmt in Aussicht gestellt werden. Dagegen soll der Druck des XI. Bandes binnen kurzem beginnen und wird, wenn nichts hindernd dazwischen tritt, im nächsten Jahre zu Ende geführt werden können. Für 1894 ist auch noch der Druckbeginn eines der späteren Bände beabsichtigt.

 

 

 

Berlin, den 18. Oktober 1893.

Dr. Paul Pietsch,

Professor an der Universität Greifswald.

 

 

 

[Seite xv]

 

 

 

 

 

 

 

[1]

Inhalt.

 

1893

 

[Seite xv]

 Seite

 

Vorwort III

 

Randbemerkungen Luthers [Buchwald] 1

 

Zu Augustini Opuscula. 1509 2

 

Zu Augustins Schriften De trinitate und De civitate dei. Um 1509 15

 

Zu den Sentenzen des Petrus Lombardus. 1510/11 28

 

Zu Taulers Predigten. Um 1516 95

 

Zu Opuscula Anselmi und Johannis de Trittenhem Liber lugubris de statu et ruina monastici ordinis. Um 1513 –16 104

 

Zu dem hebräischen Texte der Psalmen. Um 1516 –20 115

 

Blatt XLI des Wolfenbüttler Psalters. Ergänzung zu den Dictata super psalterium. 1513 –1516. (Zu Bd. III) [Kawerau] 116

 

Auslegung und Deutung des heil. Vaterunsers. 1518. (Zu Bd. II, S. 74 ff.) [Knaake-Pietsch] 122

 

Martin Butzers Bericht an Beatus Rhenanus über die Heidelberger Disputation. 1518. (Zu Bd. I, S. 350 ff.) [Knaake] 160

 

Eine Äußerung Luthers über die Heidelberger Disputation. 1518. [Knaake] 170

 

Bruchstück eines ersten Entwurfes zu dem frühesten Schreiben Luthers an den Papst. 1518. (Zu Bd. I, S. 527 ff.) [Steiff] 171

 

Luthers Handschrift der Auslegung des 109. (110.) Psalms. 1518. (Zu Bd. I. S. 687 ff.) [Doleschall-Pietsch] 176

 

Aufzeichnungen Luthers vermuthlich für eine Predigt über Luc. 7, 11 –17. 1518 (?) [Steiff] 203

 

Nachtrag zu den Acta Augustana. 1518. (Zu Bd. II, S. 25) [Buchwald] 205

 

Disputatio D. Iohannis Eccii et P. Martini Luther in studio Lipsensi futura. 1519. (Zu Bd. II, S. 153 ff.) [Koffmane] 206

 

[Seite xvi]

 

 

Der nicht von Luther selbst in den Druck gegebene Text des Sermons vom ehelichen Stand. 1519. (Zu Bd. II, S. 162 ff.) [Knaake] 213

 

Eine christliche Vorbetrachtung, so man will beten das heilig Vaterunser. 1519 [Koffmane-Pietsch] 220

 

Luthers Handschrift des Sermons von den guten Werken. 1520. (Zu Bd. VI, 202 ff. [Nikolaus Müller] 226

 

Luthers handschriftlicher Entwurf des Erbietens. 1520. (Zu Bd. VI, 476 ff.) [Knaake] 302

 

Eintragungen Luthers in das Dekanatsbuch der theologischen Fakultät der Universität Wittenberg 1515. 1517. 1518. 1520 [Thiele] 305

 

Disputationsthesen Luthers 1519. 1520 [Koffmane] 310

 

Predigten Luthers gesammelt von Joh. Poliander. 1519 –1521 [Thiele] 314

 

Übersicht des Inhalts 325

 

Passional Christi und Antichristi. 1521 [Kawerau] 677

 

Luthers Handschrift von “Ein Urtheil der Theologen zu Paris über die Lehre D. Luthers, Ein Gegenurtheil D. Luthers” usw. 1521. (Zu Bd. VIII, 267 ff.) [Nikolaus Müller] 716

 

Einzelnachträge und Berichtigungen zu Bd. I –VI. VIII. IX. 762

 

 

 

Beilagen:

      1) Passional Christi und Antichristi.

      2) Handschriftenfacsimile I –VII, (1509 –1520).

 

 

 

 

 

[Seite 1]

 

 

 

Haupttext

 

 

 

 

Randbemerkungen Luthers.

 

 

[Einleitung]

 

1893

 

[Seite 1]

Die Zwickauer Rathsschulbibliothek bewahrt folgende, in den Jahren 1889 und 1890 dort aufgefundene Bücher, die Bemerkungen von Luthers Hand enthalten, auf:

 

 

1. Augustini opuscula (XI, 4, 34).

2. Augustini de trinitate (XX, 3, 3).

3. Augustini de civitate dei (XX, 3, 3).

4. Textus sententiarum cum conclusionibus ac titulis questionum sancti Thome (XIX, 5, 7).

5. Opuscula beati Anselmi (VII, 5, 23).

6. Johannis de Trittenhem liber lugubris de statu et ruina monastici ordinis (mit Nr. 5 zusammengebunden).

7. Sermones Iohannis Thaulerii (XX, 6, 12).

 

 

Diese Bücher waren einst Eigenthum des 1687 gestorbenen Zwickauer Rektors M. Christian Daum, dessen Bibliothek 1694 von der Stadt Zwickau käuflich erworben worden ist. Früher waren sie im Besitze des Zwickauer Stadtphysikus Dr. Petrus Poach († 1622) gewesen, der sie von seinem Vater, M. Andreas Poach, dem Freund und Verehrer Luthers ererbt hatte.

 

Nach einer Bemerkung in einem Briefe an Johannes Sextus in Nürnberg (vom 17. Mai 1650) besaß Daum im Ganzen “9 Stück, die D. Lutheri gewesen, in ipso adhuc monachatu, darein er viel geschrieben”. Indessen haben sich nur die oben aufgeführten Bände gefunden. Die beiden noch fehlenden, schon seit langer Zeit in der Zwickauer Bibliothek nicht mehr vorhandenen Bände mit Lutherschen Randbemerkungen sind nach einer Notiz in Daums Katalog vermuthlich gewesen:

 

 

8. Ambrosii Catharini contra Lutherum super his verbis: Tu es Petrus &c. et Tibi dabo claves &c. Dialogus.

9. Prophetia sanctae Hildegardis abbatissae. Rescriptio Sancti Odalrici Episcopi in qua Nicolao Papae de continentia clericorum non juste, sed impie, non canonice, sed indiscrete, tractanti respondit. Epistola M. Johannis Hauerlant ad M. Ortwinum Gratium Daventrianum.

 

 

Beide Werke befanden sich in dem Quartband XVI, X, 9.

 

 

 

[Seite 2]

 

 

In einem Briefe an Georg Styrzel in Rothenburg (vom 15. Juli 1660) behauptet Daum auch in folgendem, in der Zwickauer Bibliothek noch vorhandenen Buche (XXXI, 1, 22) Luthers Hand gefunden zu haben:

 

 

 

“OMNIA OPERA BAPTISTAE || MANTVANI CARMELITAE || IN HOC VOLVMINE || CONTENTA. ||” Darunter 18 Zeilen Inhaltsangabe. 394 Blätter in Folio; das vierte Blatt und die drei letzten Seiten leer. Am Ende: “Impressum Bononiæ per Benedictum Hecto || ris Calcographum accuratissimum ære || proprio Anno Salutis. M. Dii. || Die vero. xi. Iunii. Ciui || tatis habenas mode || rante Dn̄o Ioa || ne Bēti- || uolo || Patriæ parente Bene Merito. ||” Darunter 6 Zeilen Signaturangabe und Druckerzeichen.

Der Unterzeichnete hat jedoch ebenso wie Andere, welche die Handschriften der Bände verglichen, sich nicht davon überzeugen können, daß die in diesem Bande zahlreich sich findenden, übrigens werthlosen Bemerkungen Luthers Hand entstammen.1

 

Vgl. Beiträge zur sächsischen Kirchengeschichte 5. Heft, 1890, S. 67 –90. Wissenschaftliche Beilage der Leipziger Zeitung 1890, S. 369 f. Leipziger Zeitung 1890, S. 3020. Artikel “Andreas Poach” in der Allgemeinen Deutschen Biographie.

 

Lic. Dr. Georg Buchwald.

 

 

 

 

 

 

 

Luthers Randbemerkungen zu Augustini opuscula.

 

 

[Einleitung]

 

1893

 

[Seite 2]

Melanchthon berichtet in seiner “de vita Martini Lutheri narratio” von Luther: “omnia Augustini monumenta et saepe legerat et optime meminerat. Hoc acerrimum studium inchoavit Erfordiae, in cujus urbis collegio Augustiniano commoratus est annos quatuor”.

 

Selbständiges Studium hatte Luther, einst einen Verächter Augustins, nach seinem eigenen Bekenntniß zur Werthschätzung des Kirchenvaters geführt. Im Jahre 1517 hielt er eine, 1539 schon nicht mehr vorhandene Rede “in qua historiam Augustini contulit ad Psalmum: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum etc.” (Duae orationes habitae a Ioanne Saxone Holsatiensi etc. Viteb. 1539 Bl. Ca). Das älteste Zeugniß seiner Beschäftigung mit demselben bildeten bis jetzt die Dictata super Psalterium (1513 –1516). In welcher Zeit aber Luther

 

[Seite 3]

 

begonnen hat, Augustin zu studiren, läßt sich mit Bestimmtheit nicht sagen. Indeß beweist die Entdeckung des von Luther benutzten Exemplars der Opuscula Augustini die Richtigkeit des von Melanchthon Gesagten, wenn auch noch dahingestellt bleiben muß, ob dasselbe wahr ist auch schon bezüglich seines ersten Aufenthaltes in Erfurt.

 

Die Ausgabe der Opuscula Augustini, die Luther im Erfurter Kloster benutzt hat, ist folgende:

 

 

 

“Aurelii Augustini || opuscula plurima ||”. 274 Blätter in Kleinfolio. Letztes Blatt leer. Am Ende: “Aurelij Augustini Hipponēsis ep̄i: || ac doctori ecclesiae sanctissimi p̱iter & p̱“ || spicacissimi: pl'imo opusculo necnon || vitae ei9 a Possidonio 9scriptae: impen || sis & op̱a Martini flach Argētinae accu || ratissime impressoz Finis Anno a nati || uitate saluator n̄ri. M. ccc. Ixxxix. xiij. || kalendas Apriles. ||” Darunter neun lateinische Disticha.

Das Titelblatt trägt mancherlei handschriftliche Vermerke. Ganz oben steht von unbekannter Hand geschrieben: “quod libelli duodecim prophetarum sunt unus liber, probat Augustinus libro 2o de doctrina christiana folio ij sive 3o. quod librorum sapientie et ecclesiastici auctor sit Jhesus sirach, dicit ibidem Augustinus fo. ij”. Darunter findet sich eine alte Bibliothekssignatur “a. 181”. Unmittelbar unter dem Titel lesen wir die von Luther geschriebenen Worte: “Moritur b. Augustinus Anno domini .433. Et nunc scilicet 1509. fuit mortuus ad .1076. annos”. Hiernach hat Luther diesen Band im Jahre 1509 benutzt. Derselbe war Eigenthum des Erfurter Augustinerklosters: so besagt die allerdings zehn Jahre jüngere, unter Luthers Worten stehende Bemerkung von anderer unbekannter Hand: “Conventus ordinis fratrum eremitarum sancti Augustini in Erphordia: 1519:”. In sein Erfurter Kloster aber war Luther 1509, und zwar wohl im Herbst zurückberufen worden, nachdem er im März dieses Jahres zu Wittenberg den Grad eines baccalaureus biblicus erlangt hatte und während er eben im Begriffe war, zum zweiten theologischen Grade, dem eines sententiarius, fortzuschreiten. Als sententiarus war er bis 1511 bei der theologischen Fakultät Erfurts thätig.

 

Im Inhalt der Anmerkungen Luthers ist für die Zeit, in der er sie geschrieben hat, und zugleich für seinen eigenen damaligen Standpunkt die Beziehung auf Wimpfeling und den bittern Streit, in den dieser mit dem Augustinerorden damals gerathen war, bei Sermo I Bl. CXCIIIIa (S. 12 unserer Ausgabe) zu beachten.

 

Später hat Andreas Poach wohl aus der Erfurter Klosterbibliothek jenes Buch erworben: er hat auf dem Titelblatt den Inhalt der opuscula verzeichnet.

 

Nicht zu allen Schriften Augustins, die in dem Bande sich finden, hat Luther Randbemerkungen gemacht. Wir geben daher eine Übersicht der opuscula, um erkennen zu lassen, welche Schriften der werdende Reformator damals in diesem Bande vor sich gehabt hat, und verzeichnen die Stellen, an denen sich dieselben in der Gesammtausgabe der Werke Augustins finden, die der Patrologiae cursus completus accurante I. P. Migne bietet.

 

Vgl. Köstlin, M. L.3 Bd. 1 S. 98 ff. Kolde, M. L. Bd. 1 S. 73. Realencykl. für protestantische Theologie2 Bd. 17 S. 189.

 

 

 

[Seite 4]

 

 

1. Meditationes Migne tom. XL = Op. Aug. VI. Sp. 901 –942.

 

2. Soliloquia Sp. 863 –898.

 

3. Manuale de verbo dei Sp. 951 –968.

 

4. Enchiridion Sp. 231 –290.

 

5. De triplici habitaculo Sp. 991 –998.

 

6. Scala paradisi Sp. 997 –1004.

 

7. De duodecim abusionum gradibus Sp. 1079 –1088.

 

8. De beata vita        Migne tom. XXXII. = Op. Aug. I. Sp. 959 –976.

 

9. De assumptione Mariae virginis M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 1141 –1148.

 

10. De divinatione daemonum Sp. 581 –592.

 

11. De honestate mulierum M. t. XXXIX. Op. Aug. t. V2. Sp. 2301 –2305.

 

12. De cura agenda pro mortuis M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 591 –610.

 

13. De vera et falsa poenitentia Sp. 1113 –1130.

 

14. De cordis contritione Sp. 943 –950.

 

15. De contemptu mundi Sp. 1215 –1218.

 

16. De convenientia decem praeceptorum M. t. XXXIX. Op. Aug. t. V2. Sp. 1783 –1788.

 

17. De cognitione verae vitae        M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 1005 –1032.

 

18. Confessiones        M. t. XXXII. Op. Aug. t. I. Sp. 659 –868.

 

19. De doctrina christiana M. t. XXXIV. Op. Aug. t. III1. Sp. 15 –122.

 

20. De fide ad Petrum M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 753 –780.

 

21. De vita et moribus clericorum M. t. XXXIX. Op. Aug. t. V2. Sp. 1568 –1581.

 

22. De vera religione M. t. XXXIV. Op. Aug. t. III1 Sp. 121 –172.

 

23. De spiritu et anima        M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 779 –832.

 

24. De vita christiana Sp. 1031 –1046.

 

25. De diffinitionibus orthodoxae fidei        M. t. LVIII. Sp. 979 –1000.1

 

26. De disciplina christiana        M. t. XL. Op. Aug. VI. Sp. 669 –678.

 

27. Sermo de charitate M. t. XXXIX. Op. Aug. t. V2. Sp. 1533 –1538.

 

28. De decem chordis Sp. 75 –91.

 

29. De ebrietate Sp. 2307 –2308.

 

30. De vanitate hujus saeculi M. t. XL. Op. Aug. t. VI. Sp. 1213 –1218.

 

31. De oboedientia et humilitate Sp. 1221 –1224.

 

32. De agone christiano Sp. 289 –310.

 

33. De bono disciplinae Sp. 1219 –1222.

 

34. De communi vita clericorum M. t. XXXII. Op. Aug. t. I. Sp. 1377 –1384.

 

35. Possidonii de vita Augustini Sp. 33 –66.

 

 

 

Im folgenden giebt die am Rande stehende römische Zahl den Band, die arabische die Spaltenzahl der Patrologie an. Im Texte steht zuerst die Blattzahl des von Luther glossirten Bandes, sodann kursiv die glossirten Textworte, endlich hinter dem Doppelpunkt die Randbemerkung selbst.

 

 

 

[Seite 5]

 

 

 

 

 

 

 

[Zu Augustini opuscula]

 

1509

 

[Seite 5] [Einzelnachträge und Berichtigungen zu den Bänden I —VI. VIII. IX.]

[ 4 resideant]

 

 

 

 

 

[1] Enchiridion.

[2] [VI, 235 [Cap. 9]] Bl. XXXVIIb quia nec ipsi omnia reppererunt: Bonum diffinitorium de

[3] philosophis.

 

[4] Bl. XXXVIIIb rursusque in se ipsa residant: Electa monitio. [VI, 239 [Cap. 16]]

 

[5] Bl. LIIa sicut minor fuit immortalitas: Idem li. 22 civitate

[6] ultimo. [VI, 281 [Cap. 105]]

 

 

 

 

 

[7] De triplici habitaculo.

[8] Bl. LVb quam cujus auris non minus. Zwischen quam und cujus: videt. [VI, 995 [Cap. 4]]

 

[9] Bl. LVIa Si enim quod praesentia dei habet: Solutio. [VI, 995 [Cap. 5]]

 

 

 

 

 

[10] De assumptione virginis Mariae.

[11] Bl. LXXb Non immerito ergo excipitur a quibusdam: Ro. 1. [VI, 1144 [Cap. 4]]

 

 

 

 

 

[12] De cura agenda pro mortuis.

[13] Bl. LXXVb Sed cum haec ita sint, quomodo: Questio. [VI, 593 [Cap. 1]]

[14] Verum haec ita solvitur quaestio: Solutio.

[15] quoniam quodam vitae genere: i. e. modo vivendi.

[16] Sed utrum aliquid prosit animae mortui: quaestio.

 

[17] Bl. LXXVIa At enim in tanta inquam strage: c. xij. [VI, 594 [Cap. 2]]

[18] Proinde ista omnia: Responsio.

[19] verum etiam ex aliorum elementorum: modus resurgendi.

[20] Nec ideo tamen contemnenda: c. xiij. [VI, 595 [Cap. 3]]

[21] Haec enim non ad ornamentum vel adjutorium: Commendatio sepulturae

[22] praestandae.

[23] ubi et illud salubriter discutitur: Corrolarium.

 

[24] Bl. LXXVIb monumentum eo quod moneat: Monumentum unde dicatur, sed [VI, 596 [Cap. 4]]

[25] cave analogiam.

 

[26] Bl. LXXVIIIa Pro certo cum Mediolani essemus: Exemplum. [VI, 601 [Cap. 11]]

[27] Sed eodem ipso ferme tempore: Aliud Exemplum. [VI, 602]

[28] Quo non intellecto vix potuit dormire sollicitus: Simile de se dicit

[29] Franciscus Philelphus in quadam oratione.

 

[30] Bl. LXXVIIIb Homo quidam de turma curina:1 Exemplum. [VI, 602 [Cap. 12]]

 

[31] Bl LXXIXa Ibi ergo sunt spiritus defunctorum, ubi: Conclusio. [VI, 605 [Cap. 13]]

[32] Dixerit aliquis Si nulla est: Objectio. [[Cap. 14]]

[33] Sed numquid quia homo2 ille dives: Responsio.

[34] Ubi rursus occurrit quomodo: Objectio.

 

[35] Bl. LXXIXb Proinde fatendum est nescire: Responsio integra. [[Cap. 15]]

 

[Seite 6]

 

[1] [VI, 606] Mitti quoque ad vivos: De supernaturalibus hic apparitionibus.

[2] Nam Samuel propheta: Opinio Augustini de Saule.

 

[3] [VI, 607 [Cap. 17]] Bl. LXXXa Talem fuisse credendum est: Exemplum.

[4] [VI, 608] Nam Mediolani apud sanctos Protasium et Gervasium: Miraculum

[5] S. Ambrosii.

[6] [VI, 609 [Cap. 18]] Quae cum ita sint, non existimemus: Responsio totalis et Epiloga.

 

 

 

 

 

[7] De convenientia decem praeceptorum.

[8] [V, 1785] Bl. XCIb Cinifes natae sunt: Quid sint cinifes.

 

 

 

 

 

[9] De cognitione verae vitae.

[10] [VI, 1005] Bl. XCIIb zum Titel der Schrift: Hic liber nullo modo est beati Augustini,

[11] ut patet ex stilo et modo quia verbosus est.

 

[12] [VI, 1009 [Cap. 3]] Bl. XCIIIb Igitur ratione1 repugnante nihil de deo proprie: Non bene

[13] exclusisti deum, Bone Magister. Multum alia est impossibilitas

[14] elocutionis de deo quam praedicamentorum et logicae.

 

 

 

 

 

[15] Confessiones.

[16] [I, 684 [Abschn. 3]] Li. III. Bl. CIIa An cum miserum neminem esse libeat: Quare dolores

[17] amentur.

 

[18] Bl. CIIb Nunc vero magis misereor: Differunt misericordia { theatrica / vera

[19] Si enim est malivola benevolentia: ut sit malivola.

[20] potest et ille qui veraciter: q. d. ergo nec potest.

[21] cupere esse miseros, ut misereatur: ut scenici.

[22] [I, 685 [Abschn. 7]] in librum quendam cujusdam2 Ciceronis: de Hortensio.

 

[23] [I, 686 [Abschn. 10]] Bl. CIIIa Incidi itaque in homines superbe delirantes: Quomodo incidit in

[24] errorem Manich.

[25] [I, 687] Cibus enim3 in somnis: Similitudo.

[26] Et rursus certius imaginamur: Quis fuerit error dicit.

 

[27] [I, 688 [Abschn. 11]] Bl. CIIIb qualia per illum: oculum.

[28] vorassem: percepissem.

[29] [[Abschn. 12]] suffragarer: consentirem.

[30] stultis deceptoribus cum a me quaererent: Quae fuerunt motiva ad

[31] errorem manicheorum ex scripturis Augustino.

[32] quia non noveram malum non esse: Confutat motiva.

[33] [[Abschn. 13]] sed eos ab imperitis judicari iniquos: noveram.

[34] non sibi concedi quid venale proponere: Similitudo.

[35] [I, 689 [Abschn. 14]] non ubique atque omnibus: Haec omnia non noveram.

 

 

 

[Seite 7]

 

 

[1] Bl. CIIIa et in uno aliquo versu: similitudo.

[2] non solum sicut deus juberet atque inspiraret: quia hoc eos posse

[3] non putavit vel debere propter injustitiam eorum.

[4] Numquid aliquando aut alicui injustum est: Hoc semper justum est. [[Abschn. 15]]

[5] ubique ac semper detestanda: Illa semper.

[6] Quae autem contra mores hominum: Haec non semper, ut habere

[7] duos uxores.

[8] aut una aut duabus earum: libidinibus. [I, 690 [Abschn. 16]]

[9] Et sunt quaedam similia vel flagitio vel facinori: Ex hoc et supra [[Abschn. 17]]

[11] dictis habes quomodo differunt [10] { flagitium./[11] { facinus./[12] { peccatum.

 

[13] Bl. CIIIb cum conciliantur: et non puniuntur.

[14] Quam tamen ficum si comedisset: Vide librum de moribus Manicheorum. [I, 691 [Abschn. 18]]

[16] aliquis sanctus: scilicet Manicheorum.

[17] anhelaret de illa: anhelaret i. e. per anhelitum eructaret angelos quia

[18] sic purgari fingebant naturam dei.

[19] nisi electi sancti: scilicet Manicheorum.

 

[20] Li. IV. Bl. CVa coronarum fenearum: ex feno vel gramine. [I, 693 [Abschn. 1]]

[21] Illac autem purgari nos: Ista non intelliges nisi librum de moribus

[22] Manicheorum legeris.

[23] pascit ventos: pascit ventos. [I, 694 [Abschn. 3]]

 

[24] Bl. CVb quod quasi eis nullum esset: nisi et ego &c.. [[Abschn. 4]]

[25] In illis annis quo primo tempore: de amico. [I, 696 [Abschn. 7]]

 

[26] Bl. CVIa Quo dolore contenebratum est: Vide ingenuam eloquentiam in exprimendis

[27] affectibus. [I, 697 [Abschn. 9]]

 

[28] Bl. CVIb zu dem Abschnitt von Alia erant quae in eis amplius an: aurea [I, 699 [Abschn. 13]]

[29] verba.

 

[30] Bl. CVIIb libros de pulcro et apto: de libris pulcro et apto. [I, 701 [Abschn. 20]]

 

[31] Bl. CVIIIa Et quid mihi proderat quod annos natus: Laudat ingenium suum. [I, 704 [Abschn. 28]]

 

[32] Bl. CVIIIb quia et si minus magnum: Contra Modernos. [I, 705 [Abschn. 29]]

 

[33] Li. V Bl. CXa Sensi autem aliud genus hominum: Contra nostrates gramatellos. [I, 710 [Abschn. 10]]

 

[35] Bl. CXIb et prope sola causa erat inevitabilis: Causa erroris. [I, 715 [Abschn. 19]]

[36] mali substantiam quandam: Substantia mali. [[Abschn. 20]]

[37] Et quia deum bonum nullam: Substantia boni.

[38] Jam enim Helpidii cujusdam: Helpidius. [I, 716 [Abschn. 21]]

 

[39] Li. VI Bl. CXIIIb quoniam nulla pugnacitas calumniosarum: pugnacitas. [I, 723 [Abschn. 7]]

 

[40] Bl. CXVa gerebam in eodem luto hesitans: In eodem luto. [I, 728 [Abschn. 18]]

 

[41] Li. VII. Bl. CXVIIa Sed rursus dicebam. Quis fecit me: Quare coactus [I, 735 [Abschn. 5]]

[42] ponere principium mali.

 

 

 

[Seite 8]

 

 

[I, 743 [Abschn. 18]] [1] Bl. CXIXa Et manifestatum est mihi, quam bona sunt: Unde invenit quid

[2] sit malum.

 

[3] [I, 744 [Abschn. 20]] Bl. CXIXb Et quia non audebat anima mea: causa erroris.

 

[I, 746 [Abschn. 25]] [4] Bl. CXXa Sed postea hereticorum appollinaristarum: appolinaristae.

[5] quomodo catholica veritas a fotini falsitate: fotini.

 

[6] [I, 748 [Abschn. 27]] Bl. CXXIa Et aliud est de silvestri cacumine: Comparatio veritatis in

[7] libris { ethnicis./[8] { ecclesiasticis.

 

[9] [I, 754 [Abschn. 12]] Li. VIII. Bl. CXXIIb Et sicut nemo est qui dormire: Pulchra similitudo.

 

[10] [I, 759 [Abschn. 21]] Bl. CXXIIIa quia non totus assurgit veritate: Improbatio duarum animarum

[11] in uno homine.

 

[12] [I, 775 [Abschn.27]] Li. IX. Bl. CXXVIIIb Frater antem meus quiddam locutus est: Hic utique

[13] carnalis frater.

 

[14] [I, 776 [Abschn. 30]] nunquam se audisse ex ore meo jaculatum: Pietas Augustini.

 

[15] [I, 777 [Abschn. 32]] Bl. CXXIXa versus Ambrosii tui: Versus ambrosii.

 

[16] [I, 784 [Abschn. 12]] Li. X. Bl. CXXXIa Ubi sunt thesauri innumerabilium imaginum: Digreditur

[17] longe.

 

[18] [I, 785 [Abschn. 15]] Bl. CXXXIb ut ubi sit quid sui: aliquid.

 

[19] [I, 786 [Abschn. 16]] Bl. CXXXIb nec eorum imagines sed res ipsas gero: Quomodo spirituales

[20] imagines non sint aliarum rerum nisi ipsemet.

[21] [I, 787 [Abschn.18]] Quocirca invenimus nihil esse aliud discere: Discere quid.

[22] [[Abschn.19]] Nam illi aliter graece aliter latine sonant: Cogitare.

 

[23] Bl. CXXXIIa nisi eadem imago vi memoriae teneretur:[I, 789 [Abschn.23]]

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[30] [I, 790 [Abschn.26]] Bl. CXXXIIb Ecce in memoriae meae campis: Epilogat.

[31] Per haec omnia discurro: Redit ad propositum.

 

[32] [I, 794 [Abschn.33]] Bl. CXXXIIIb Gaudium de veritate omnes: Gaudium de veritate in vita

[33] beata.

[34] [[Abschn.34]] Cur autem veritas parit odium: Quomodo intelligitur: Veritas odium

[35] parit et tamen omnes volunt veritatem?

 

[36] [I, 796 [Abschn.41]] Bl. CXXXIVb Sed adhuc vivunt in memoria: De tactu.

[37] [I, 797 [Abschn.43]] Reficimus enim quotidianas ruinas: De gustu.

 

[38] [I, 799 [Abschn.48]] Bl. CXXXVa De illecebra odorum non satago: De olfactu.

[39] [[Abschn. 49]] Voluptates aurium tenacius: De auditu.

 

[40] [I, 800 [Abschn.50]] Bl. CXXXVb de Alexandrino episcopo Athanasio: De Athanasio.

[41] cantandi consuetudinem approbare: Tolerari cantum in ecclesia.

[42] [[Abschn.51]] Restat voluptas oculorum; De visu.

 

[Seite 9]

 

[1] Quam innumerabilia variis: Contra curiosos pictores.[I, 801 [Abschn.53]]

 

[2] Bl. CXXXVIa Huc accedit alia forma temptationis: De cupiditate scientiae[I, 802 [Abschn. 54]]

[3] seu curiositate.

[4] Neque enim dicimus audi: quid concupiscentia oculorum.

 

[5] Bl. CXXXVIb et portat copiose vanitatis catervas: de distractione. [I, 803 [Abschn. 57]]

[6] [I, 804 [Abschn.58]] numquid hoc quoque tertium: de vana gloria { favoris./ [7] { honoris.

[8] Tunc enim me interrogo: Pulchra, pulchra. [I, 805 [Abschn. 60]]

 

[9] Li. XI. Bl. CXXXVIIIb Quicquid autem factum non est: quod .... non [I, 811 [Abschn. 6]]

[10] notat.

 

[11] Bl. CXXXIXb sed adhuc in praeteritis et futuris: Causa erroris eorum. [I, 814 [Abschn. 13]]

[12] Sed dico te deus noster: pulchre et acute li xi. civitate dei 5 & 6. [I, 815 [Abschn. 14]]

 

[13] Bl. CXLb Quod autem jam est, non futurum: Quomodo futura sunt. [I, 818 [Abschn. 24]]

 

[14] Bl. CXLIa nec tamen ideo tempus: si scilicet cessarint lumina celi moveri. [I, 820 [Abschn. 29]]

 

[15] Bl. CXLIb Inde mihi visum est nihil esse aliud tempus quam: Hanc Augustinianam [I, 822 [Abschn.33]]

[16] disputationem multi non acceptant quasi quae temporis

[17] naturam non apte expresserit. Vera tamen est, si inspicias, et licet

[18] in verbis discordet, in re tamen idem dicit quod moderni. Dicit

[19] enim quod tempus sit distensio sive mensura in animo de motu.

[20] Quod nullus nostrum non affirmat. Nam omnes dicimus quod

[21] tempus duo importat, scilicet motum et mutationem sive mensuram

[22] ejus: quae nusquam est quam in anima. Igitur idem dicimus quod

[23] Augustinus nisi quod significatum suppositale ipse vocat numerationem

[24] quod nos connotativum: Et connotativum ipse vocat

[25] motum quod nos numerum dicimus. Igitur idem dicimus utrique.

[26] Sicut ergo praesens de praeterito i. e. numeratio praesens in animo

[27] de motu praeterito: ita nos oportet dicere: praeteritus motus numeri

[28] praesentis, quoniam nemo potest numerare praeteritum vel futurum

[29] motum nisi numero in animo praesenti. Motus enim sive praeteritus

[30] sive futurus non vocatur tempus nec praeteritus nec futurus

[31] nisi a numeratione in anima. Non autem potest numerari nisi

[32] praesenter in anima sit numerus. Quando enim anima cogitavit

[33] vel cogitabit, non cogitat: igitur nec numerat. Sicut igitur nos

[34] negamus quod numerus se solo sit tempus, ita ipse negat quod

[35] motus se solo sit tempus, sed includit utrumque, utpatet quando

[36] dicit ‘praesens de praeterito scilicet motu’.

 

[37] Li. XII. Bl. CXLIIIa Et nimirum haec terra erat: celum nostrum et terra. [I, 827 [Abschn. 3]]

[38] non erat aliquid non color, non figura: de materia.

[39] non est intelligibilis forma: adjective. [[Abschn. 5]]

[40] transitum de forma in formam: materiam substratam. [I, 828 [Abschn. 6]]

[41] Mutabilitas enim rerum mutabilium: materia indifferens est ad omnem

[42] formam.

 

[Seite 10]

 

[1] [[Abschn. 7]] Neque enim locis. Itaque tu, nach locis: longius.

[2] celum et terram quo1 quedam: fecisti, scilicet mediante.

 

[3] [I, 829 [Abschn. 8]] Bl. CXLIIIb quibus iste mutabilis mundus constat: constituitur.

[4] et non constat: manet.

[5] [[Abschn. 9]] Nimirum enim celum celi: Quid celum.

 

[6] [I, 831 [Abschn.16]] Bl. CXLIIIIa Sic interim sentio propter illud celum: Epilogus pulcher.

[7] [I, 832 [Abschn.18]] Unde non eum modo velle hoc: scilicet dicetis.

 

[8] [I, 833 [Abschn.20]] Bl. CXLIIIIb prior quippe omnium creata est: Sapientia.

[9] quo facta sumpsit exordium: Prior natura.

 

[10] [I, 834 [Abschn.24]] Bl. CXLVa Quid illud est?2 Nomine aiunt: alius intellectus.

[11] Quid si dicat alius: alius intellectus.

[12] Quid si dicat et alius celum: 4us.

[13] Est adhuc quod dicat si quis: 5tus et etiam 6tus.

[14] [I, 836 [Abschn.28]] Verum est enim domine: Concordat hos omnes.

[15] Et verum est quod omne mutabile: Sic philosophi investigant materiam

[16] primam per transmutationem unius in alterum ut ipsi vocant.

 

[17] Bl. CXLVb Verum est nulla tempora perpeti: ut angeli.

[18] quod ita coheret forme incommutabili: ergo ante dies factos esse concordant,

[19] licet non sic nominatos et eo ordine pronunciatos a Moise

[20] concordent.

[21] Verum est informitatem: ut supra probavit ‘Quis nisi talis’ &c.. y2.3

[22] Verum et omnium formatorum: ut supra circa principium ‘Quid

[23] autem in omnibus &c..’

[24] [[Abschn. 29]] ex his ergo omnibus aliud sibi tollit: ut 4ti.

[25] creaturam. Aliud qui dicit: 2i.

[26] naturis. Aliud qui dicit: quinti.

[27] corporalis. Aliud qui dicit: tercii.

[28] [I, 837] sentimus. Aliud qui dicit: ut illi qui dicunt in principio i. e. in

[29] primo, 6ti, de quibus etiam infra latius.

[30] [[Abschn. 30]] Aliud sibi tollit: tercii.

[31] luce. Aliud qui dicit: 2i.

[32] nota. Aliud qui dicit: 4ti.

[33] creatura. Aliud qui dicit: 5ti.

[34] creaturam. Aliud qui dicit: 6ti.

 

[35] [I, 839 [Abschn. 33]] Bl. CXLVIa in ipso faciendi exordio: In principio i. e. nondum inchoatam

[36] sed mox inchoandam.

[37] in principio, potuit et celum: In principio i. e. jam inchoata.

[38] [I, 840 [Abschn. 34]] sed typus eam peperit: Typhos graece i. e. superbia.

 

 

 

[Seite 11]

 

 

[1] Bl. CXLVIb Vellem quippe si tunc ego essem Moyses: ergo credo et Moisen[I, 841 [Abschn. 35]]

[2] hoc voluisse.

 

[3] Bl. CXLVIIa Et alius eorum intendit in id: Epilogus dictorum. [I, 842 [Abschn. 39]]

[4] Atque in eis qui intelligunt: primi.

[5] alius eorum ipsum: 2.

[6] Nec illi1 uno modo qui jam: ut 3.

[7] At ille qui non aliter accipit: 2i. [[Abschn. 40]]

[8] discernere quid praecedat aeternitate: Prioritatis 4or modi.

[9] Sic est prior materies: scilicet origine. [I, 843]

 

 

 

 

 

[10] De doctrina christiana.

[11] Li. III. Bl. CLXVIIIa Inter percunctationem autem: differunt Percunctatio./ [12] Interrogatio. [III1, 67 [Abschn. 6]]

 

[12] [III1, 70 [Abschn. 13]] Bl. CLXIXa Qui vero aut operatur aut veneratur: Pro Imagini bus in

[13] Ecclesia.

 

[14] Bl. CLXXIIa Sciant autem literati modis: Magnum certe verbum. [III1, 80 [Abschn. 40]]

[15] in eorum reperiantur loquelis: et saepe uberius.

 

[16] [III1, 89 [Abschn. 2]] Li. IV. Bl. CLXXIIIIb non ut2 nihil habeant utilitatis: Laus et utilitas

[17] rhetoricae.

 

[18] Bl. CLXXVa Nam et ipsos romanae principes eloquentiae: Nota. [III1, 90 [Abschn. 4]]

[19] praeter canonem in arce autoritatis: arce authoritatis.

 

[20] Bl. CLXXVb Fassi sunt enim sapientiam: Cicero [III1, 92 [Abschn. 7]]

[21] Quibus legendis magis non sufficit tempus: i. e. Magis contingere[[Abschn. 8]]

[22] potest quod in illis legendis alicui tempus non sufficiat, scilicet tot

[23] sunt, quam quod ipsi deesse possunt studentibus et vacantibus sibi:

[24] scilicet ita comparabiles sunt et inveniri facile possunt.

[25] Sicut est enim quaedam eloquentia: Eloquentia Juvenilis./[26] Senilis. [III1, 93 [Abschn. 9]]

[26] Possem quidem si vacaret: An Ecclesiastici libri et authores sint eloquentes. [[Abschn. 10]]

[28] in illa eloquentia: juvenili.

 

[29] Bl. CLXXVIa per alteram quandam eloquentiam: Senilem.

[30] quorum alterum: improbari.

[31] alterum putari posset: ostentari.

[32] ut verba quibus dicuntur: ipsae res.

[33] Hic si quis, ut ita dixerim: Ideo res talis dicta cogit se sequi eloquentem[[Abschn. 11]]

[34] etiam non vocatam utsupra.

[35] est appellata gradatio: Climax.

[36] graeci autem cola: Cola Comata. [III1, 94]

[37] quem periodon: Periodus.

 

[Seite 12]

 

[1] [[Abschn. 12]] dux eloquentiae illam sequens: sapientiam.

[2] istam praecedens: eloquentiam.

 

[3] [III1, 98 [Abschn. 21]] Bl. CLXXVIIb Neque enim haec humana industria: nota.

 

[4] [III1, 100 [Abschn. 25]] Bl. CLXXVIIIa Ubi autem omnes tacent: nota bene.

[5] [III1, 101 [Abschn. 27]] Dixit ergo quidam eloquens: Eloquens.

 

 

 

 

 

[6] De vita et moribus clericorum.

[7] [V2, 1568 –1581] Sermo I. Bl. CXCIIIIa zu dem Ganzen: Hos duos sermones velim legeret

[8] Garrulus Blactero et Augustinianae gloriae Zoilus Vimpfelingus,

[9] sed admonitus prius ut rationem suam quae longo pertinaciae et

[10] invidiae morbo alio peregrinata est revocaret et specillum aliquod

[11] talpinis oculis suis adhiberet. Sperarem quod puderet saltem durissimam

[12] et impudicissimam frontem ejus. Hugo itidem in Expositionibus

[13] regulae allegat verba Augustini ubi dixerat Augustinus

[14] ‘fateor de preciosa veste erubesco’ &c.. quae cum sint in sermonibus

[15] ad heremitas factis: Cur tu senex et frenetica larva Hugonem

[16] incusas? Cur ecclesiam dei corrigis? id est cur tam impurissime

[17] mentiris? Hos scilicet non esse Augustini. Verbis virtutem illude

[18] superbis.1

 

 

 

 

 

[19] Ex libro retractationum beati Augustini in librum de vera

[20] religione ejusdem.

[21] [I, 603 [Abschn. 2]] Bl. CXCVIIIa In hoc libro quodam loco: c. 10.

 

[22] [[Abschn. 4]] Bl. CXCVIIIb intende igitur inquam in haec: c. 11.

[23] Itemque alibi. Deinde inquam: c. 12.

[24] [[Abschn. 5]] Et alibi. Usque adeo inquam: c. 14.

[25] [I, 604 [Abschn. 6]] Alio loco in eo quod dixi: c. 16.

[26] Item loco alio.2 Prius inquam: c. 25.

 

[27] [I, 605 [Abschn. 9]] Bl. CXCIXa religio sicut eligo: et id ponitur li. x. civitate dei c. 4.

 

 

 

 

 

[28] De vera religione.

[29] [III1, 124 [Abschn. 3]] Bl. CXCIXb non corporeis oculis: Haec quae sequuntur scilicet.

[30] ad quam percipiendam nihil magis: de ista materia in li. 6. 7. 8. 9.

[31] 10 civitate dei.

[32] irridet eos qui dicunt esse: scilicet animalitas.

[33] [III1, 127 [Abschn. 10]] ut tanquam peccatum illud aboleretur: scilicet castitas.

 

[34] [III1, 125 [Abschn. 5]] Bl. CCb Haec enim ecclesia catholica: Ecclesia utitur omnibus errantibus.

 

 

 

[Seite 13]

 

 

[1] Bl. CCIa vel si quo alio verbo melius enunciatur: idem li. 6. tri. c. ult. [III1, 129 [Abschn. 13]]

[2] qui duas naturas vel substantias singulis principiis: Manichei. [III1, 130 [Abschn. 16]]

[3] Fantasmata porro nihil sunt: fantasmata quid sint. [[Abschn. 18]]

 

[4] Bl. CCIIb sed cum verum quaeritur: cavere: Modica verbis, sed maxima

[5] sensu oratio.

[6] Mors autem vitae non est nisi nequicia: Nequitia. [III1, 131 [Abschn. 21]]

 

[7] Bl. CCIIa Nunc vero usque adeo peccatum: Peccatum. [III1, 133 [Abschn. 27]]

[8] [III1, 134 [Abschn. 28]] Quod autem affectibus contingit: Aurea eruditio

[9] et sententia.

 

[10] [III1, 137 [Abschn. 35]] Bl. CCIIIa Nam illud quod in comparatione: Ecce hic intelligitur quae sit

[11] sententia b. Augustini de materia prima, quia est nihil aliud nisi

[12] ipsum inchoari sive fieri: quod jam it ad esse et hoc dicit Aristoteles

[13] de potentia i. e. materia ad actum i. e. formam ire.

[14] [[Abschn. 36]] tamen aliquo modo ut formari possit: non dicit utique quod in ipso

[15] aliud possit formari, sicut nostri cavillantur, sed quod ipsum met

[16] formabile sit.

[17] [[Abschn. 37]] sed ideo viciantur quia non summa: i. e. sunt viciabilia: non enim

[18] necessario vitiantur, quia non sunt summa bona, sed necessario

[19] sunt viciabilia.

 

[20] [III1, 139 [Abschn. 40]] Bl. CCIIIb ut hanc esse primam speciem putet: Haec sententia grandissima

[21] est in recessu et totam philosophiam stultitiam esse etiam ratione

[22] convincit. Intellige quae legis.

 

[23] [III1, 140 [Abschn. 42]] Bl. CCIIIa Nec enim secunda enunciatur nisi prima: li. xi. civi. c. 18 & 3

[24] conf. in fine.

[25] subjectis sibi ceteris dominatur: Ecce concentum mundi quam eximie [III1, 141 [Abschn. 44]]

[26] intellegit b. Augustinus adhuc cathecuminos.

[27] et certe summa est ipsius jam: 1. de Authoritate. [[Abschn. 45]]

 

[28] Bl. CCVb Et quoniam de autoritatis beneficentia: 2. De Ratione. [III1, 145 [Abschn. 52]]

[29] [[Abschn. 53]] sed judicare de corporibus non sentientis: Judicare, discernere est

[30] proprium rationis, quod non est fantasma sed invisibile.

 

[31] [III1, 148 [Abschn. 58]] Bl. CCVIa ideo quae pater judicat per ipsam judicat: ergo et sapit et novit

[32] per eandem.

 

[33] [[Abschn. 59]] Bl. CCVIb in Sed multis finis est humana ist multis finis verbessert in

[34] multi formis.

 

[35] [III1, 151 [Abschn. 66]] Bl. CCVIIb Ut enim veritate sunt vera quae vera sunt: Secundum hoc

[36] potest illud exponi: creavit deus hominem ad imaginem et similitudinem

[37] suam i. e. ad filium suum qui est imago et similitudo

[38] patris per quam omnia sunt similia et imaginata. Ut enim veritate

[39] vera sunt quae sunt vera, ita similitudine similia sunt quae similia

[40] sunt, sic imagine imaginata sunt quae imaginata sunt. Et ut

[41] veritas est forma verorum, similitudo similium, ita imago imaginatorum.

[42] In tantum autem sunt, inquantum unius principalis

 

[Seite 14]

 

[1] per imaginem imaginataliter sunt. Si arguis ‘Cur ergo id de solo

[2] homine scriptura dicit, quod sit ad imaginem et similitudinem dei

[3] conditus, cum utique filius dei sit omnium rerum forma?’ Respondeo

[4] ‘mihi dici quoque volo: Cur de solo homine dictum sit “faciamus”

[5] et velut habitum consilium creandi hominis, cum omnia aeque sint

[6] ab eodem creatore eodem consilio condita?’ Dicerem profecto id

[7] factum propter Christum qui est factus ad imaginem dei hypostatice,

[8] sed additus ad eam &c..

[9] [III1, 152] Quapropter quoniam vera1 intantum vera sunt: Ergo et ideae omnium

[10] rerum, et ita omnes res sunt similes deo per filium qui est similitudo.

 

[11] [III1, 158 [Abschn. 80]] Bl. CCIXa Redeamus ad nos et omittamus: Habent enim et animalia trinitatem,

[12] scilicet imaginationem, memoriam et appetitum, sed non

[13] judicium. Id confirmatur ex xv. tri. 23 ubi differentiam similem dat.

 

[14] [III1, 167 [Abschn. 101]] Bl. CCXIb nisi cognitionem quae certa esse: Sic ergo nulla perfecta voluntatis

[15] in hac vita potest haberi perfectio, ita nec intellectus. Unde

[16] omnis philosophia de rebus tali ac tanta pascit intellectum veritate,

[17] quali ac quanta bonitate pascit voluntatem eadem creatura. Sed

[18] quid hoc? punctum et momentum utrimque.

 

[19] [III1, 169 [Abschn. 106]] Bl. CCXIIa Propterea talentum quod male utenti: Ex isto textu videtur

[20] b. Gregorius suam omeliam sumpsisse super eadem verba.

[21] [III1, 170 [Abschn. 109]] Non sit nobis religio cultus illius vitae: i. e. Manicheorum.

 

 

 

 

 

[22] De spiritu et anima.

[23] [VI, 779 –832.] Bl. CCXIIIa zu dem Ganzen: Ego credo eum librum sic esse b. Augustini,

[24] sicut liber sapientiae Salomonis i. e. quod sunt verba et sententiae

[25] ejus hic collectae. Nam eadem verba et sensa ponit b. Augustinus

[26] in variis suis libris.

 

 

 

 

 

[27] De diffinitionibus orthodoxae fidei.

[28] [LVIII, 994 (Ca. LV)] Ca. XXIIII. Bl. CCXXXVIIIb sicut Papia auctore hyreneus et tertullianus

[29] et lactantius: Ex isto arguitur iste liber non esse b. Augustini.

 

[30] [LVIII, 999 (Ca. LXXXIII)] Ca. XLVI. Bl. CCXXXIXb Demones per energiam: Hoc caput allegat

[31] Magister li. 2. dis. 8 sub titulo Gennadii: unde videtur quod non

[32] sit b. Augustini.

 

 

 

 

 

[33] De decem chordis.

[34] [V, 76 (Ca. II) [Abschn. 2]] Bl. CCXLIIIb Ex Adam multi anni: Ergo in nos devenerunt fines seculorum.

[35] in quo exturius es ist exturius verbessert in exiturus.

 

[36] [V, 77 (Ca. III) [Abschn. 3]] Bl. CCXLIIIIa quoniam castitas virtus est: contra Aristotelem.

 

[Seite 15]

 

[1] Numquid in ceteris quae supra: ratio digressus. [V, 78 (Ca. IV) [Abschn. 4]]

[2] mulieres ad forum: i. e. judicium.

 

[3] Bl. CCXLVb Nam etiam imagines in hominibus: Pulchra. [V, 82 (Ca. VIII) [Abschn. 9]]

 

[4] Bl. CCXLVIa Tu libererior quia fortior: Causa qua &c.. [V, 84 (Ca. IX) [Abschn. 12]]

 

[5] Bl. CCXLVIIa Noli illa contemnere quia: De quottidianis peccatis. [V, 88 (Ca. XI) [Abschn. 17]]

 

 

 

 

 

[6] De ebrietate.[V2, 2307 –23081]

[7] Bl. CCXLVIIIb Quotidie martires sunt: martyres quottidie. [V2, 2307 [Abschn. 2]]

 

 

 

 

 

[8] Possidonius de vita sancti Augustini.

[9] Bl. CCLXa quod jam ipse prior fecerat: scilicet isto triennio. [I, 37 (Ca. V)]

 

[10] Bl. CCLXb in eodem secum errore constitutum: scilicet quanti ingenii esset. [I, 38 (Ca. VI)]

 

[11] Bl. CCLXIa Illi vero causa diffidentiae:2 Patientia Augustini. [I, 40 (Ca. IX)]

 

[12] Bl. CCLXVIIa non est ei cura de ovibus:3 finis epistolae.

 

 

 

 

 

Luthers Randbemerkungen zu Augustins Schriften de trinitate und de civitate dei.

 

 

 

 

 

 

[Einleitung]

 

1893

 

[Seite 15]

Die von Luther benutzten Ausgaben von Ausgustins “de trinitate” und “de civitate dei” sind:

 

 

 

“Augustinus de Trinitate. ||” 86 Blätter in Folio. Am Ende des Textes vor der “Tabula in libros Augustini praecedentes”: “Aurelij Augustini de trinitate || liber explicitus est. Anno domini || M. cccc. lxxxix. ||” Druck von Johann Amerbach in Basel.

 

“Augustinus de Ciuita || te dei cum commento. ||” Titelrückseite bedruckt. 268 Blätter in Folio. Letzte Seite leer. Am Ende des Textes vor “Incipit tabula fratris &c..”:

 

“Hoc opus exactū diuina arte Joannis

      Amerbacensis: lector ubiq; legas.

Inuenis in textu glosis seu margine mi:

      Quo merito gaudet vrbs Basilea dec9.

 

Darunter: “Anno salutiferi virginalis partus octo- || gesimonono supra millesimū quaterq; cen || tesimū Idibus februarijs. ||” Auf der Titelrückseite ein Holzschnitt: Augustin schreibend, darunter links Zion mit Abel und rechts Babylon mit Kain. Unter dem Holzschnitt zwei Reihen von je sechs Distichen.

Diesen beiden in vorstehender Reihenfolge in Einen Band vereinigten Werken ist vorangebunden ein 36 Blätter in Folio (das erste Blatt und die drei letzten

 

[Seite 16]

 

Seiten leer) umfassendes, handschriftliches “Registrum cum summa diligentia collectum super libros beatissimi patris nostri Augustini per venerabilem virum Magistrum Johannem de munchberg predicatorem ad beatam virginem in Czwickaw anno 1490”. Auf der Innenseite des Borderdeckels findet sich die Bemerkung von Luthers Hand: “Diuinus Plato || . ||”

 

Während in “de trinitate” sich nur Bemerkungen von Luthers Hand finden, enthält “de civitate dei” auch solche von drei anderen Händen. Die eine Reihe von Bemerkungen, bereits sehr verblaßt und geschrieben, ehe die beiden Werke und Munchbergs Register zusammengebunden wurden, hatte schon Luther vor sich (vgl. unten zu de civitate dei XII c. 15 und XVII c. 17). Der dritte, der den Band mit Bemerkungen versah, war Andreas Poach, in dessen Besitz er sicher wenigstens nach 1546 gewesen ist, wie die Notiz zu de civitate dei XXII c. 6 besagt: “Contra doctrinam defensionis quam philip. Melanth. publice docuit in scriptis 1546”. Endlich finden sich noch einige Bemerkungen von der Hand Christian Daums. Der Band ging also aus Luthers Hand in Andreas Poachs Besitz über. Von diesem ererbte ihn der Sohn, Petrus Poach. Dann befand er sich im Besitze Christian Daums, mit dessen Bibliothek er schließlich Eigenthum der Stadt Zwickau wurde.

 

Der Schriftcharakter der Randbemerkungen Luthers, Bezugnahme auf Augustins opuscula, sowie in seinen Bemerkungen zu Augustins opuscula sich findende Verweise auf de trinitate und de civitate dei, machen es wahrscheinlich, daß dieselben mit denen zu Augustins opusculis ungefähr gleichzeitig sind.

 

Wir theilen diese Randbemerkungen Luthers in derselben Weise mit wie die früheren unter Verweisung auf “Patrologie cursus completus accurante J. P. Migne”, wo sich “de trinitate” in tom. XLII (August. opera VIII) Sp. 819 –1098 und “de civitate dei” in tom. XLII (August. opera VII) Sp. 13 –804 findet.

 

 

 

 

 

 

 

[Zu De trinitate und De civitate Dei]

 

1509

 

[Seite 16]

 

 

 

[1] De trinitate.

[2] [VIII. 819] Li. I. c. 1. Bl. a2b Et item aliud hominum genus eorum: Horum hodie

[3] major est numerus.

 

[4] [822] c. 3. Bl. a3b Et hoc placitum: i. e. pactum.

[5] pium atque tutum coram domino: Hucusque in aliis c. 2.

[6] cum omnibus inierim: Ecce quam subjicit se ipsum omnibus.

 

[7] [832] c. 8. Bl. a5b Sive ergo audiamus: ostende nobis filium: Contra Scotum.

 

[8] [834] c. 9. Bl. a6b sed propter insinuationem trinitatis: Regula.

 

[9] [835] c. 10. Bl. a6b plerumque ita nominari in trinitate: Nota hanc regulam,

[10] quia est vere regula.

 

[11] [839] c. 12. Bl. a7b plerumque enim dicit: dedit mihi pater: Idem infra

[12] dicit li. 2. c. 2.

[13] non ut tanquam jam existenti et non habenti dederit aliquid: Ubi

[14] nunc phantasma Scoti de termino formali generationis divinae

[15] ex fecibus philosophiae confictum? li. 1. dis. 5. q. 3.

 

[Seite 17]

 

[1] Sicut habet pater vitam in semet ipso: Cum autem spiritui sancto

[2] approprietur per apostolum vivificatio: quia spiritus vivificat et

[3] spiritus suscitavit Jesum a mortuis, potest intelligi etiam alio

[4] modo: quod sicut pater habet vitam i. e. spiritum sanctum in

[5] semet ipso i. e. producit, Sic dedit et filio habere vitam i. e. producere

[6] spiritum sanctum in semet ipso. Quae intelligentia per

[7] hoc videtur confirmari, quod ait non simpliciter ‘Dedit vitam’,

[8] sed ‘dedit vitam habere’. Hoc enim non frustra additum est.

[9] Quod autem alibi dicit ‘Ego sum resurrectio et vita’ &c.. licet vere

[10] de deitate exponatur, tamen magis proprie de ejus humanitate

[11] intelligitur, saltem in eo sermone quem tunc fecit, quia dixit

[12] ‘Qui credit in me’. Sed hoc credere est in humanitatem ejus

[13] credere quae nobis data est in hac vita pro vita et salute. Ipse

[14] enim per fidem suae incarnationis est vita nostra, justitia nostra

[15] et resurrectio nostra. Qui dicit se nobis daturum vitam aeternam

[16] i. e. spiritum sanctum cum patre et filio. Ergo in eo textu videtur

[17] loqui de vita et resurrectione quae est per fidem ejus. Illa

[18] autem est ipse in humanitate sua: postquam vitam sequetur

[19] eterna vita.

[20] secundum formam servi, non suam: li. 2. c. 2. [VIII, 839]

 

[21] c. 13. Bl. 8b Bonus homo inquit: i. e. Christus. [843]

[22] de bono thesauro: deitate et spiritu sancto.

[23] cordis sui: i. e. patris sui.

[24] malus homo: antichristus.

 

[25] Li. II. Prooem. Bl. ba caput in pro caput infirmitatis korrigiert in captu. [845]

[26] Bl. bb quam sive ab errante: nota bene.

 

[27] c. 1. ut non alium alio minorem, sed: Pulchra et preciosa haec textura. [847]

[28] Vide, ut apprehendant fusum digiti ejus et artificialiter filum

[29] torqueat haec anima.

 

[30] c. 2. Bl. b2a mea doctrina non est mea: li. 1. c. 2.

[31] sed ab ipso1) qui me misit: Sic potest et illud intelligi ‘pater major

[32] me est’, ut allegat Magister Hylarium dis. 16.

 

[33] c. 3. alio loco si deus: in fine xv. [848]

 

[34] c. 5. Bl. b2b Quapropter pater invisibilis: Vide et hanc mirabilem [851]

[35] resolutionem.

 

[36] c. 6. Bl. b3a Item in Item: aliud est verbum korrigiert in id est.

[37] an spiritu visus sit: propter: Dubium de linguis igneis. Et confirmatur [852]

[38] per hoc quod subditur ‘Et appruerunt eis’. Non dicit,

[39] quod in eis vel super eos nec quod aliis apparuerint, sed eis

[40] i. e. apostolis’.

 

 

 

[Seite 18]

 

 

[1] [VIII, 853] c. 7. Bl. b3b Aut ipsum corpus suum: Videtur hic loqui quasi angeli

[2] habeant corpora.

 

[3] [854] c. 8. satis nos disseruisse arbitror: in primo.

 

[4] [863] c. 16. Bl. b6a Locutio quippe illa quae fiebat: Responsio.

 

[5] [874] Li. III. c. 5. Bl. cb operatur solennia fulgura: Solennia.

[6] vestit solenniter: Solenniter. Jerlich quod annuatim dicimus.

 

[7] [875 Anm. 1.] c. 6. prodire arietem: ut Abrahae, dum immolaret Isaac.

[8] et columbam: ut super Christum.

 

[9] [880] c. 10. Bl. c3a Ergo virga in serpentem: Pulchre exponit figuram.

[10] Fugit Mosis a facie colubri i. e. Judaicus populus. Sed in virga

[11] recipiet caudam i. e. in finem Seculi.

 

[12] [885] Li. IV. Prooem. Bl. c5a in quo profecto meliores sunt: Electa sententia.

 

[13] [888] c. 1. virtus in infirmitate: i. e. in humilitate. Cum infirmor, tunc

[14] fortior sum i. e. dum humilior.

 

[15] Bl. c5b Omnia enim haec vident: Videtur ergo, quod ista lux sit

[16] syntheresis nostra.

 

[17] [889] c. 2. Hanc enim coaptationem: proportio.

 

[18] [891] c. 3. Bl. c6a Interioris enim hominis nostri sacramento: Sacramentum.

[19] vetus homo noster simul crucifixus: Crucifixio Christi [Tabelle: ] [Tabelle: ]

[24] Jam vero ad exemplum: Exemplum.

[25] [892] Transfiguravit corpus humilitatis nostrae: Potest illud simplum alio

[26] etiam modo ad duplum comparari. [Tabelle: ] [Tabelle: ] [Tabelle: ] [Tabelle: ]

 

[33] [893] c. 4. Bl. c6b in numero solidi quadrati senarii  Hic est quadratus

[34] senarius planus, tu nunc finge velut tesserae formam quae habet

[35] sex latera, et habebis solidum quadratum senarium. Planus enim

[36] numerus semper est unum latus solidi.

 

[37] [895] c. 6. Bl. c7a vel ex ratione numerorum: li. xi. civi. xxx.

 

[38] [908] c. 20. Bl. d2b Sicut enim natum esse est filio: Hic respondet ad

[39] quaestionem.

[40] Bl. d3a Et quod dicit evangelista: Spiritus: Responsio.

 

[41] [910] c. 21. Si ergo a me quaeritur quomodo: Respondet.

 

 

 

[Seite 19]

 

 

[1] Li. V. c. 1. Bl. d3b Hinc jam exordiens ea dicere: Ex quo sequitur deinceps,[VIII, 911]

[2] quod frequenter aliter intelligimus quam intendunt scribentes.

 

[3] c. 4. Bl. d4b ut nigritudo inde candore: Nigritudo. [913]

 

[4] c. 6. Bl. d5a Relative quippe amicus: i. e. relatione non aequiperantiae, [915]

[5] sed disquiperantiae.

[6] sed quod non sit dicitur: scilicet non genitus.

[7] Cum autem relativum negatur: i. e. scilicet genitus.

 

[8] c. 7. Et cum quaeritur quantus sit: Egregie solvis, Sancte pater [916]

[9] Augustine.

[10] Tantundem ergo valet quod: Vide li. xv. c. 26.

[11] ad non genitorem referatur necesse est:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[16] c. 8. Bl. d3b Quapropter illud praecipue teneamus: Regula notanda

[17] valde. Nam inde consydera an

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[24] c. 9. non ut illud diceretur, sed ne taceretur: latius haec li. 7. c. 4. [918]

 

[25] c. 10. In rebus enim quae participatione: li. 6. c. 6.

 

[26] c. 16. Bl. d7a Quia etsi jam erat animae natura: quia loquitur de [922]

[27] anima in traduce sicut semen in lumbis Abrahae.

[28] Si ergo nummus potest nulla: Contra distinctores relationum.

 

[29] [923] Li. VI. c. 1. Bl. d7b Quae ratiocinatio ad id cogit, ut dicamus: Quod valde

[30] videtur verum propter oppositionem relativam inter sapientiam

[31] et sapientem.

[32] Quod si tenemus: cur non et magnitudinis: Responderetur, quia [924]

[33] hic nulla esset relatio, nisi termini aliter resolverentur ut bonitas

[34] i. e. amabilitas, tunc enim erit relatio.

 

[35] c. 5. Bl. d8b sed suo proprio servantes: i. e. natura propria. [928]

 

[36] c. 6. Potest enim et diminuta magnitudine: non autem ablata.

[37] Ac per hoc multiplex esse convincitur: Haec verba pro se allegant [929]

[38] quantitatis distinctores. Et si secundum eorum somnia intelliguntur,

[39] praecise contra seipsos intelliguntur et contra Augustinum.

[40] Nam non dicit Augustinus, quod color possit sine quantitate esse,

[41] sed quod quantitate minorata potest color idem manere. Ex quo

 

[Seite 20]

 

[1] aufert multiplicitatem corporis, quia est divisibile in infinitum. Et

[2] supra li. 5. c. x.

 

[3] c. 7. Bl. ea sed quia semper invicem, neuter solus: igitur nec debet

[4] solus intelligi deitudo, pater, essentia divina.

[5] sed quia non simul ambo pater sunt: Et hoc necessitate, sed

[6] improprie, cum repugnet esse patrem et solum.

 

[7] [VIII, 930] c. 9. Si quis enim interroget ‘pater solus’: Pater solus potest dupliciter

[8] intelligi. Primo: ut praecise notet proprietatem, ut tantum valeat:

[9] pater solus i. e. ille qui solum est pater nec est filius nec est

[10] spiritus sanctus. Sic idem est pater et pater solus.

[11]       20 ut notet non praecise proprietatem, sed quasi absolutum

[12] convinctum unius personae. Et semper respondetur, quod ipsa

[13] sola cum alia est deus. Hoc alias breviter dicitur signum solus

[14] capi ibidem exclusim non exclusive

[15] Pater solus i. e. Solitarius/ [16] seorsum vel per se.

[17] eb Si enim mentem recte dicimus: per similitudinem probat.

 

[18] [931] c. 10. Hilarius enim hoc in libris suis: li. 2. c. 1.

[19] [932] Ille igitur ineffabilis quidam: Vide ipsum quoque Hylarium in

[20] fine 2i libri, ubi videtur exponere, cur spiritus sanctus sit munus

[21] sive potius in ipso usus.

 

[22] [931] Li. VII. c. 1. Bl. e2a Utrum et singula quaeque in trinitate persona: Maxima

[23] quaestio, quia mirum videtur, quod sapiens, justus, verus et generaliter

[24] omne concretum non sint relativa, cum albus albedine sit

[25] albus, et infra li. 9. c. 4 dicit relativa esse sapientiam et sapientem,

[26] scientiam et scientem et li. 8. c. 1. dicit ea distincte personis

[27] convenire quae relative dicuntur. Non esto subitus et temerarius

[28] judex tu qui legis, quum res ineffabilis est.

[29] [933] Dixeramus enim si ita est: li. 6. c. 1. post medium.

[30] cum aliquid horum nomino sic: ergo si sapientia generat sapientiam,

[31] cur non essentia essentiam?

[32] Verbo enim quod genuit: Cur non? cum istud dicere sit intrinsecum

[33] sibi sicut cogitare et sapere. Sis humilis et pius lector qui legis ista.

[34] quo semper atque incommutabiliter: Cur non ita et sapit seipsum

[35] sapientia sua i. e. filio? Cur non, cum et similis ab alio dicatur

[36] scilicet filio.

[37] Bl. e2b sicut non singulus: se solo.

[38] dicens: scilicet est.

[39] Christum non esse dei virtutem: quia pater est virtus et sapientia. [934]

[40] aut Christum quidem dei virtutem: quia non est se ipso, sed filio.

[41] sapientem quod quis audeat dicere: Nisi haec essent secundum

[42] veritatem a b. Augustino definita, posset valde apprimiter dici

 

[Seite 21]

 

[Einzelnachträge und Berichtigungen zu den Bänden I —VI. VIII. IX.]

[1] quod differunt esse patrem et esse sapientem. Esse enim patrem

[2] diceretur i. e. patrem cum filio et spiritu sancto unum, sed esse

[3] sapientem est habere filium qui est sapientia, esse bonum est

[4] habere spiritum sanctum: ita quod virtus et sapientia, bonitas

[5] sint ita nomina personalia, sicut filius et spiritus sanctus. Et si

[6] argueretur: ergo praeter filium pater se ipso non esset sapiens

[7] nec bonus, responderetur tantam ibi esse unitatem naturae, quod

[8] non possit dici sapiens nisi coexprimatur ejus sapientia i. e. filius.

[9] Et si aliter cogitaretur sapiens, false cogitaretur. Sicut anima

[10] sapiens est sua sapientia et quaerere, an sit sapiens est nihil

[11] quaerere, quantomagis ut sunt una res simplex in deo sic esse

[12] diceretur. Sed quia fides et authoritas cum veritate conjuraverunt

[13] et haec ratio quam hic ponit valde urget, scilicet: Si pater solum

[14] relative dicitur, et sola relatio est: quomodo est unius essentiae

[15] cum filio? nihil enim remanebit illis solis idem et unum: licet

[16] forte solvi bene possit.

 

[17] c. 2. Bl. e3a Et propterea non eo verbum quo: quia secundum hoc [VIII, 936]

[18] differt a patre, secundum illud autem est idem patri.

[19]       Contra hoc arguitur: Verbum est aeque nomen absolutum

[20] ut sapientia. Ergo quia, sicut verbum non est nisi dicentis, ita

[21] sapientia non est nisi sapientis vel intelligentis.

 

[22] c. 4. Bl. e 4a Quid vel a graecis vel a latinis1): alii c. xi. [939]

[23] Bl. e4b propterea licuit loquendi et disputandi: Respondet. [941]

[24] Quid igitur restat: nisi: Respondet.

 

[25] c. 6. Bl. e5a aut tres essentias non dicamus: Responsio. [943]

[26] Bl. e5b tanquam diceretur tres equi: Contra Porphyrium qui dicit:

[27] Plures homines sunt unus homo.

[28] Bl. e6b etiam exceptis nominibus relativis: Ecce concedit necessitate [946]

[29] tres substantias dici.

 

[30] Li. VIII. Prooem. Bl. e8b et studium contentionis assumat2): vel desyderii [947]

[31] i. e. nisionis a niti quia qui contendit, nititur et laborat, ut dicimus.

 

[32] c. 2. Bl. fa Non enim parvae notitiae pars est: Et haec sola nobis [948]

[33] est ejus notitia quia negativa.

 

[34] c. 6. Bl. f2b notionem generalem specialemve percepimus: i. e. experientialiter. [953]

 

[35]

[36] c. 8. Bl. f3b Plane notiorem: quia praesentiorem: Exponit, quid sit [957]

[37] notiorem: quia non est evidentiorem, sed certiorem: quia deus

[38] occultus est, sed signis potest cognosci adesse.

 

 

 

[Seite 22]

 

 

[1] [VIII, 959 Li. IX.] c. 1. Bl. f4b Si quis se inquit putat aliquid scire: non negat quin

[2] sciat, sed quod non sciat modum i.e. humiliter non scit, quae

[3] humilitas est modus sciendi.

[4] [961] Ut si quid verbi gratia de patre: Hoc nota bene.

 

[5] [962] c. 2. Bl. f5a Retracto enim eo quod homo est: Hoc difficile est intelligere,

[6] quomodo amor sit meus et spiritus. Videntur haec omnia

[7] a b. Augustino inquisitive dici.

 

[8] c. 3. quia radios qui per eos emicant: Ecce videtur dicere visum

[9] fieri extramittendo.

 

[10] [963] c. 4. Bl. f5b ut color aut figura in corpore: quoad actum 2um, sed

[11] tantum quoad actum primum.

[12] Quamobrem non amor et cognitio: Per hoc concluditur, quod

[13] Augustinus loquitur de notitia et amore concretive.

[14] [964] ut non alteri alicui rerum: sicut accedens adest alteri.

[15] mens vel amata vel nota sit: hoc verbum insinuat aliquo modo intellectum

[16] Augustini.

[17] [965] Quemadmodum si ex uno eodemque auro: Ex ista declaratione satis

[18] vides, quod Augustinus praedicatum substantiae et relationis eidem

[19] convenire decernat. Secundo quod amor et amans, scientia et

[20] sciens sint relativa, igitur et sapientia ad sapientem. Quomodo

[21] igitur pater sapiens ad se? vel sciens ad se? Si autem relative:

[22] igitur sapientia genita sapiens erit pater. Tercio: quod Augustinus

[23] non ponit actus animo esse partes imaginis: quia dicit, quod non

[24] sint partes, sed quodlibet est totum. Quarto quod adhuc latet,

[25] quid velit Augustinus.

 

[26] [970] c. 12. Bl. f7b Si tamen veritas ipsa persuaserit: li. xv. c. xix.

[27] [971] Sed ideo non recte dicitur: Respondet.

 

[28] [973] Li. X. c. 1. Bl. f8b nisi cujus rei signum sit: quia relativa.

[29] Quid ergo amat nisi quia: i. e. in generali cognitione.

 

[30] [982] c. 10. Bl. g3a Novit enim haec in se: nec imaginatur: Nec est alius

[31] quam hic modus intelligendi animam in hac vita, scilicet quod

[32] scio me esse, vivere intelligere, et hoc scire sufficit tibi.

 

[33] c. 11. Bl. g3a sed quid velit prius: deinde: Item li. xi. civitate 25.

[34] sive eorum fine delectata conquiescat: Ex quo manifeste patet,

[35] quod usus pro omni actu voluntatis ponitur, scilicet aliter

[36] capiendo.

[37] Uti enim est: Uti.

[38] Frui est enim: Frui.

 

[39] [1000] Li. XII. c. 4. Bl. h2b nisi per officia geminamus: Cur ergo alii ea geminant

[40] secundum rem et non officia?

 

[41] [1001] c. 6. Bl. h3a ut putent ita dictum: Fecit: Ut Hilarius li. 4. et 5.

[42] apparet dicere.

 

 

 

[Seite 23]

 

 

[1] c. 12. Bl. h4b velut cibum vetitum mulier: Interpretatio seductionis [VIII, 1008]

[2] Evae.

 

[3] Li. XIII. c. 1. Bl. h7a sed eam tenet certissima scientia: i. e. experientialiter. [1014]

[4] in dictumque sit eam esse convinctionem ist convinctionem verbessert [1015]

[5] in convictionem.

 

[6] c. 7. Bl. h8b Qui profecto spe beati sunt: Melius hic Augustinus et [1021]

[7] verius de felicitate disputat quam fabulator Aristoteles cum suis

[8] frivolis defensoribus. Qui quia hunc Augustinum hoc loco non

[9] legant, audacter nobis distinguunt felicitatem in hac vita et renitentem

[10] Aristotelem discordissime et distortissime purae fidei

[11] concordant. Vide eadem li. 19. civitate dei c. 4. 5. &c..

 

[12] c. 8. Bl. ia propterea enim beata vita discedit: Egregia disputatio [1022]

[13] hujus columnae et aurea.

 

[14] Li. XIV. c. 14. Bl. k3b satiabitur in bonis desiderium ejus: Nota hanc [1051]

[15] texturam hujus textricis animae Sancti Augustini. Cum igitur

[16] magis mentem amemus quam thesauros et desyderantem magis

[17] quam desyderatum, quae est ea perversitas, ut minus amato magis

[18] inhaereamus? Et non facimus menti quae facimus ejus desyderabilibus.

 

[20] c. 16. Bl. k4a Est enim spiritus et deus: differunt spiritus et mens. [1053]

 

[21] Li. XV. c. 5. Bl. k7a Proinde si dicamus eternus: Nomina qualitatis de deo [1062]

[22] dicuntur secundum substantiam.

 

[23] c. 17. Bl. l6b deus caritas est: ut incertum sit: Simile autem videtur [1080]

[24] et hoc quod ait Jo. 1. ‘Et deus erat verbum’, ubi non dicit ‘filius

[25] erat verbum’.

[26] in tantummodo diligat. Itemque ist diligat verbessert in intelligat.

 

[27] c.19. Bl. l8a Hoc enim sanius creditur vel intelligitur: li. ix. c. xii. [1086]

 

[28] c.19. Bl. l8b intelligatur quam filii sui dilecti: Quamquam et dici [1087]

[29] potest, quod sit filius charitatis suae i. e. spiritus sancti sui: eo

[30] quod de spiritu sancto conceptus sit et apostolus ibi loquatur

[31] de regno filii dei in quod translati sumus: quod est regnum

[32] humanitatis ejus in quo ipse regnat per fidem carnis suae et in

[33] velamento idipsum olim traditurus deo patri i. e. trinitati ut in

[34] 1. li. tri.

 

[35] c. 23. Bl. ma id est qua res intelligibiles: Notatu dignum quomodo [1090]

[36] differant memoria brutorum et rationalium: verum homo pene

[37] jumentum factus est, quia incorporea difficulter capit nisi quae

[38] corporalia sunt per fidem abjiciat.

 

[39] c. 26. Bl. m2b Ideo enim cum spiritum sanctum genitum: Vide supra [1095]

[40] quid de ingenito dicat li. 5. c. 7. quae concordant in hoc, si non

[41] genitus relative capiatur cum non genitore et non absolute et

[42] mere infinitanter.

 

 

 

[Seite 24]

 

 

 

 

 

[1] De civitate dei.

[2] [VII, 15] Li. I. c. 1. Bl. a4b in truculenti barbari perceperunt ist perceperunt verbessert

[3] in pepercerunt.

 

[4] [16] c. 2. Bl. a5a nec succensent auctoribus: succensent i. e. irascuntur.

 

[5] c. 3. Gens inimica mihi: trojana.

 

[6] [17] c. 4. Bl. a6a Adytis &c.. sciendum est secundum Hugnitionem1): Somniat

[7] Hugnitio, sed dicitur ab κα δω id est ingredior.

 

[8] [20] c. 8. Bl. a7a zu dem Ganzen: Hoc capitulum super aurum et topasion

[9] et solo Augustino dignum authore. Signa memoriam tuam hac

[10] illustrissima nota.

 

[11] [93] Li. III. c. 15 Bl. e6a in oppido tusculo romae vicino: Juvenalis idem sentit

[12] cum Augustino:

 

[13] Ad generum Cereris sine caede et sanguine pauci

[14] Descendunt reges et sicca morte tyranni.

 

[15] Vide Baptistam Mantuanum in li. patien. copiosiorem in hac re.

 

[16] Li. IV. c. 23. Bl. b5b Quis enim ferat quod neque inter deos consentes: et

[17] dicuntur dii consentes apud Varronem in principio librorum de

[18] rebus rusticis.

 

[19] [205] Li. VII. c. 14. Bl. m7a Quorum mercurius si sermonis: Mercurius est sermo.

 

[20] [227] Li. VIII. c. 4. Bl. n8b Sed inter discipulos socratis: Platonis laus.

 

[21] [231] c. 6. Bl. o2a et si omni specie carere: Unde et materia prima non

[22] potest esse sine omni specie ad idem li. 6. tri. ulti.

 

[23] [242] c. 17. Bl. o6a omnesque turbelas: Turbela.

 

[24] [258] Li. IX. c. 4. Bl. p4a stoici delectentur nisi novitate verborum: Stoicae igitur

[25] reliquiae sunt hodie maxima pars philosophorum. Nam in nudis

[26] verborum novitatibus et aequivocationibus certant.

 

[27] [269] c. 16. Bl. p8a Ergo demones contaminari fatentur2): Quid ergo si dii

[28] misceantur demonibus, ut dicunt? anne contrectatione eorum

[29] contaminantur, cum et demones immundi sint sicut homines?

[30] Miscentur autem, quia deferunt desyderata et referunt impetrata,

[31] quod si homines facerent, dicerentur misceri diis ipsis.

 

[32] [276] c. 23. Bl. q2a tamen ita detestabile est nomen: Contra quosdam recentiores.

 

[34] [279] Li. X. c. 1. Bl. q3b religionem non esse nisi dei cultum:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

 

[Seite 25]

 

 

[1] c. 29. Bl. r8a quidam platonicus sicut a sancto: De opinione platonici [VII, 309]

[2] cujusdam super Euangelio s. Ioannis.

 

[3] Li. XI. c. 5. Bl. s3a respondetur eis isto modo: Eadem xi. conf. [321]

 

[4] [332] c. 18. Bl. s5b atque ita ordinem saeculorum: li. de vera religione

[5] c. 22. Et c. 3. conf. circa finem.

[6] Antitheta enim: Antitheta.

 

[7] c. 25. Bl. ta Tria enim1) sunt quae in uno quoque: li. x. trinitate. xi. [339]

 

[8] c. 30. Bl. t2b Unde ratio numeri contemnenda: li. 4. tri. 3. 4. 5. 6. [344]

[9] li. 4. super gen. c. 2. — De numeri ratione.

 

[10] Li. XII. c. 15. Bl. t7a Ego quidem sicut dominum: i.e. aliquando tempore [363]

[11] et utique semper fuit dominus.2)

 

[12] Li. XIII. c. 11. Bl. v4b nec tamen possunt appellari morientes: Verbum [385]

[13] Anomalum Mori.

 

[14] c. 12. ubi anima et a deo et a corpore: Contra hoc videtur quia [386]

[15] Adam et Eva personaliter non sunt damnati et tamen personaliter

[16] prohibiti.

 

[17] c. 21. Bl. v8b Nemo itaque prohibet: Tropologia paradisi. [394]

[18] Possunt haec etiam in ecclesia: Allegoria paradisi. [395]

 

[19] Li. XIV. c. 6. Bl. x4b immo omnes nihil aliud: Perturbationes sunt voluntates [409]

 

[21] c. 8. Bl. x5a Sic ergo illi loquuntur ut velle: Stoicorum philosophia

[22] seu potius stultitia Apathie/ [23] pathe.

 

[24] Li. XV. c. 22. Bl. A5b Unde mihi videtur quod: Virtus. [467]

 

[25] c. 23. Qui enim graece dicitur angelos: γγελος. [468]

[26] quos vulgo incubos: Incubi.

[27] quos dusios galli: Dusii.

[28] Bl. A6a Merito enim creduntur septuaginta: Septuaginta interpretes [470]

[29] spiritum propheticum.

[30] continent istas de gigantibus: de gigantibus fabulae.

 

[31] c. 26. Bl. A6b Nam et mensurae ipsae longitudinis: Mysterium Magnitudinis [472]

[32] Arcae Noe.

 

[33] c. 27. Bl. A7b ligno per sustudines:3) Suscus, cudis, suscudes sunt [474]

[34] tabellae quibus tabulae inter se configuntur quia quo innitantur

[35] succiditur. Varro a sub et caedere, cecidit, caesum.

[36] quales locustae, scarabei: Scarabei vermiculi infimo equino et [475]

[37] bovino reptantes.

 

[38] Li. XVI. c. 2. Bl. A8a Unde convenienter et ipse filius: Canaan negociator [478]

[39] et mercator.

 

[Seite 26]

 

[Einzelnachträge und Berichtigungen zu den Bänden I —VI. VIII. IX.]

[1] [VII, 479] Bl. A8b commemoratione silitum est: Silitum est.

 

[2] [481] c. 3. Bl. Ba ex illo hebraeos esse cognominatos: Burgensis in additionibus

[3] bibliae super gen. dicit, quod hebrei dicuntur quasi transfluviales,

[4] quia Abraam sic vocatus est cum ad Mesopotamiam

[5] venisset de Caldeis.

 

[6] [498] c. 19. Bl. B7a Erat enim et hoc quia propinqua: scilicet fratris filia,

[7] ipsius Araan et soror Loth.

 

[8] [500] c. 23. Bl. B7b Postremo quicunque universum: i. e.

[9] Aratus/ [10] Endoxus jactant se stellarum numerum nosse.

 

[11] [507] c. 28. Bl. Cb Abraam vero quod ante: ab i. e. pater, Kain: excelsus.

[12] Vox in Rama ploratus. Ab: raam i. e. multa.

[13] Sara autem virtus: Sara i. e. domina.

 

[14] [539] Li. XVII. c. 7. Bl. Da Prorsus quicunque ex israelitis: Ergo: Non convertentur

[15] ad Christum Judei in fine mundi? Sed omnia quae ad

[16] hoc sonant impleta sunt in primitiva Ecclesia? Et quod erit

[17] unum ovile et unus pastor: aut tunc factum est aut in futuro

[18] statu fiet.

 

[19] [548] Li. XVII. c. 15. Bl. D3b et aliorum et nostra volumina: Hic videtur testari

[20] se super psalterium scripsisse et tamen non meminit in li. retract.

 

[21] [551] c. 17. Bl. D6a in nostris jam popularibus sermonibus: [beatus Augustinus

[22] populares sermones se dicit fecisse dum hoc opus conscriberet

[23] unde videtur ...........1) fuisse ordine presbyter]2)

[24] immo fuit Episcopus etiam diu ante quam scriberet haec.

 

[25] [552] c. 18. quae ventura erant jam in praedestinatione: Hanc sententiam

[26] saepe usurpat Lyra super bibliam licet aliqui eam non dignam

[27] satis putent.

 

[28] [561] Li. XVIII. c. 2. Bl. Ea Ita eorum qui fecere virtus: Anne consequens eos

[29] etiam monitos fuisse egregie? Idem dicit Flavius Vopiscus.

 

[30] [579] c. 23. Bl. E8a zu Judicii signum tellus sudore madescet.

[31] E coelo rex adveniet per saecla futurus.

[32] etc. etc.

[33] ist an die Seite jedes Verses der betr. griechische Buchstabe von

[34] ησους χριστος θεου υιος σωτηρ geschrieben.

[35] [580] exprimitur in quinque verbis Christus dei: Et verum quando χ

[36] et θ, cum sint duplices, pro duplicibus3) computentur literis.

[37] Alioquin tantum 25 erunt, nisi ubique diphthongus ου pro ος

[38] ponatur sicut in Jesous fieri oportet

 

[Seite 27]

 

[1] ι ησους

[2] χ ριστος

[3] θ εου

[4] υ ιος

[5] σ ωτηρ

 

[6] c. 32. Bl. F2b Intendens intendes arcum tuum: Hujus Cantici incredibilis [VII, 590]

[7] et multum mirabilis diversitas est a nostra translatione

[8] papae.

 

[9] c. 41. Bl. F7a Neque enim in multitudine philosophorum: Et nostri [600]

[10] saeculi phanatici volunt pene omnes nostrae scripturae concordare

[11] qui inter se nunquam consenserunt.

 

[12] c. 42. Bl. F7b Traditur sane tam mirabilem ac stupendum: Haec [603]

[13] sunt ex Divo Martyre et philosopho Justino graeco desumpta

[14] ex li. qui Admonitorius ad gentes inscribitur quem Joannes Franciscus

[15] Picus Comes latinum fecit. Verum Justino et Augustino

[16] non consentit D. Hieronymus in epistola ad Desiderium episcopum

[17] nec Josephus li. 12. antiquitatum 2. capite.

 

[18] c. 43. Bl. F8a Qui profecto auctoritate divina: [604]

[19] Concordat LXX/[20] Hieronymus interpretationem.

 

[21] c. 47. Bl. Gb de sancto et mirabili viro Job: Quo tempore fuerit S. Job. [609]

 

[22] Li. XIX. c. 4. Bl. G7a sed eorum quoque mirus est error: Sed multo mirior [630]

[23] nostratium qui Aristotelem non dissonare catholicae veritati

[24] impudentissime garriunt.

[25] Bl. G7b Neque enim mendaces sunt verae virtutes: Ad eadem [631]

[26] li. 13. trinitate c. 7. et 8.

 

[27] c. 7. Bl. G8a in dolebit justorum necessitates sibi extitisse ist zwischen [634]

[28] sibi und extitisse eingeschaltet: causas.

 

[29] c. 12. Bl. Ha nam malus graece cacos dicitur: κακός. [638]

 

 

 

[Seite 28]

 

 

 

 

 

Luthers Randbemerkungen zu den Sentenzen des Petrus Lombardus.

 

 

[Einleitung]

 

1893

 

[Seite 28]

Am 9. März 1509 hatte Luther an der Wittenberger Universität den Grad eines baccalaureus biblicus erlangt. Er stand im Begriffe, zu dem zweiten theologischen Grad, dem eines sententiarius fortzuschreiten, als er, wohl im Herbste 1509, in das Erfurter Kloster zurückberufen wurde. In der theologischen Fakultät zu Erfurt wirkte er nun bis 1511 als sententiarius. Als solcher hatte er über die vier Bücher der Sentenzen des Petrus Lombardus Vorlesungen zu halten, wodurch er die Berechtigung erwarb, um die Licentia magistrandi sich zu bewerben. Diese wurde Luther am 4. Oktober 1512 in Wittenberg ertheilt. Daß ein verhältnismäßig großer Zeitraum zwischen der Beförderung zum Baccalaureat und zur Lizentiatur liegt, erklärt sich aus dem wohl einen Zeitverlust mit sich bringenden Wechsel der Universität, vor Allem aber daraus, daß Luthers Romreise innerhalb desselben anzusetzen ist.

 

Das Exemplar der Sentenzen, des Petrus Lombardus, welches Luther bei seinen Vorlesungen in Erfurt benutzt hat, findet sich in der Ratsschulbibliothek zu Zwickau. Es ist folgende Ausgabe:

 

 

 

“TExtus Sententiarum cum conclu || siouibus [sic] ac titulis questionū san = || cti Thome Articulis q; Parisien̄. || et in quibus mgr̄ cōiter nō tenet~. ||” Titelrückseite bedruckt. 80 Blätter in Folio, das letzte Blatt leer. Am Ende von Blatt 245: [Holzschnitt]. Darunter: Liber Sententiarum magistri Petri Lombardi: cum conclusionibus || magistri Henrici Gorichem: sacrum litterarum interpretis eximij. Ac || subtilissimis sancti Thome problematibus. ad studentiū exercitationez || facilioremq; in eiusipsius scriptis materiarū inuentionem. cuiuis librozz || seriatim annotatis. Additis insup̱ quibusdam articulis in certis faculta tibus erroneis & infide catholica suspectis. Parisius doctrinaliter & au || toritatiue a catholicis tractatoribus 9demnatis. explicit. Impēsis atq; singulari opera Nicolai Keslers ciuis Basilieen̄. ad honorem sancte et || indiuidue trinitat] ac fidei catholice augmentū et tuitionē q̄; diligentissi || me impressus. Anno incarnationis dn̄i post millesimū quarterq centesi/ || mum octogesimo nono. Tertio vero kaln̄ Decembris.||”

Holzschnitt auf Blatt 245: Keslers Druckerzeichen.

Dieses Exemplar der Sentenzen enthält zahlreiche, zum Teil sehr umfängliche handschriftliche Bemerkungen Luthers, die nicht etwa flüchtig hingeworfen (vgl. z. B. die grammatisch-exegetische Erörterung zu I. dist. 2. c. 6.), sondern sorgfältig überlegt, mit Rücksicht auf Leser (vgl. z. B. I. dist. 16. c. 4; II. dist. 12. c. 2) und häufig aus andern Schriftstellern (z. B. Augustin, Hilarius, Ambrosius, Reuchlin) zusammengetragen sind. Nicht nur zu dem vorliegenden Drucke selbst, sondern auch zu Noten von früherer Hand, die derselbe enthält, macht Luther seine Bemerkungen (vgl. z. B. I. dist. 2. c. 2; dist. 3. c. 4. 9). Dabei hatte er auch mehrere andere Ausgaben der Sentenzen zum Vergleiche vor sich, aus denen er, nicht ohne eigenes Urteil (vgl. z. B. II. dist. 9. c. 4.) Citate herübernahm oder diejenigen seiner Ausgabe

 

[Seite 29]

 

[ 10 irrepicabilis.]

 

verbesserte (vgl. das häufige ‘alii’ bei Citaten z. B. II. dis. 25. c. 8; er unterscheidet zwischen alten und neuen Ausgaben I. dist. 3. c. 14).

 

Die Randbemerkungen zeigen uns den von der Autorität der Väter und der Scholastik (vgl. I. dist. 9. c. 1) zu der der heiligen Schrift (vgl. insbes. I. dist. 20) sich emporringenden Reformator.

 

Vgl. Köstlin, Martin Luther3 Bd. 1. S. 98 ff.

 

Im Folgenden gibt die am Rande stehende arabische Zahl die Spaltenzahl in Mignes Patrologie tom. CXCII. Im übrigen ist die Druckeinrichtung die nämliche wie bei den Randbemerkungen zu Augustin (vgl. S. 4), nur daß hier, wo sehr kurze Glossen in größerer Zahl sich finden als dort, längere Reihen solcher kurzen Glossen innerhalb derselben Spalte der Patrologie oder desselben Kapitels nicht in abgesetzen Zeilen, sondern fortlaufend gegeben werden.

 

[1] Auf der inneren Seite des vorderen Einbanddeckels: Quamquam non [2] penitus refutandam predam philosophiae ad Sacra theologiae accomodam [3] duxerim: Tamen in hoc vehementer placet Magistri sententiarum [4] Prudens continentia et puritas intemerata, quod in omnibus [5] ita innititur ecclesiae luminibus, maxime illustrissimo jubari et nunquam [6] satis laudato Augustino, ut tanquam suspecta habere videatur [7] quaecunque a philosophis sunt anxie explorata, sed nondum nota: [8] Et certe nimis dedite in illis vepribus involucris et quae nugis [9] meris sunt proxima versari, Quid est quaeso quam labyrinthos sibi [10] irreplicabilis erroris moliri et subter harenam fodere et, ut significanter [11] dicam, Sysiphium saxum volvere isioneumque orbem rotare? [12] Quis tandem erit opinionum et pugnacissimarum sectarum finis? [13] Mundus plenus est Chrysippis immo Chymeris et hydris. Nihil [14] poterant poetae expressius et facecius effingere, quo illas philosophorum [15] jurgia, pugnas et sectas riderent, quam monstra talia ridicula [16] sane, propria tamen et urbana mordacitate salsissima. [17] Dilige ergo integros et fideles purosque authores aut saltem (si ita [18] fieri sit necesse) populari fac sint tibi familiaritate conjuncti, philosophos [19] inquam i. e. opiniosos dubitatores.

 

[20] Bl. ab am Ende nach numero cclxxj.: Hilarius li. 7. c. 25. Non relictus est [21] hominum eloquiis de dei rebus alius quam dei sermo. Omnia [22] reliqua et arta et conclusa et impedita sunt et obscura. Si aliquis [23] aliis verbis demonstrare hoc quam quibus a deo dictum est, volet, [24] aut ipse non intelligit aut legentibus non intelligendum relinquit. [25] Haec ille. Quomodo credent haec nostri subtiles magis quam [26] illustres?

 

 

 

[Seite 30]

 

[ 28 i. e. t.]

 

[CXCII. 521]

[1] Prologus. Bl. a2a zum Anfang: Iste prologus pro majori parte est Hylarii [2] li. x. et Aug. li. 3. de trinitate. — de penuria: paupertate. — tenuitate: [3] modicitate. — gazophilatium: i. e. librarium Ecclesiae sive [4] thezaurarium. — consummatio: i. e. ut consummetur. — in curationem [5] semiviri: luce ix. — fidem nostram adversus: 2. Cor. 2. — [6] munire: roborare. — vel potius munitam: cant. 4. — lingua ac [7] stilo nos: scriptura. — servire flagitantium: prolo. 3ii tri. Aug. [8] — quas bigas: linguam et stilum. — dissentientibus: discordantibus. [9] — animorum: intellectuum. — deus saeculi hujus: i. e. [10] diabolus utpatet iufra li. 2. dis. 24. ca. 9 per authoritatem [11] apostoli ad eph. 2. — ad fabulas convertentes: 2 thimo 4. — rationem [12] sapientiae: vel respectum habent vel curationem renuendae. [13] — hypocrisis: simulatio. — omni verborum mendacio: et sic nullo [14] modo est pietas. — molientes: nitentes. — Moliri i. e. niti. — pruriginem: [15] delectationem. — contentioni: litigio. — sine federe bellant: [16] i. e. quia non possunt concordari, sicut in aliis negociis fit. Et [17] rationem dat: quia Jnter veri &c.. — Jnter veri: quare? quia. — [18] pertinax: obstinata.

 

[522]

[19] compegimus: compilavimus. — vipereae doctrinae: arrii qui multos infecit. [20] — impiae professionis: Sabellii. — liberum correctorem: Quis sit [21] liber corrector, pulchre b. Aug. exponit prologo li: 3. tri. dicens Sicut [22] lectorem meum nolo mihi esse deditum, ita correctorem nolo sibi. — [23] Prolo: 3 ii tri: Aug. — habent rationem sapientiae: Habentes rationem [24] sapientiae i. e. ipsam sapientiam in superstitione i. e. stulta et vana [25] observatione vel superflua [darüber: falsa] religione, ut delyrantes [26] vetulae, dum nimium volunt esse religiosae, fiunt superstitiosae, [27] utpatet in sacramento unctionis, Sic isti perversi et heretici Glutientes [28] camelum &c.. Habentes rationem sapientiae i. e. teutonice [29] achtung, estimationem, reputationem: ut habeo rationem vitae meae. [30] Sicut illi non habent rationem sapientiae nisi in superstitione i. e. [31] reputant sapientiam in superstitione esse sive observant vel quaerunt [32] sapientiam in superstitione.

 

 

 

 

 

 

 

[Zu den Sentenzen des Petrus Lombardus]

 

1510

 

[Seite 30]

 

 

 

[33] Liber I.

 

[34] Dist 1.

 

[36] [521] c. 1. Bl. a4b zum Anfang: Magister [35] proponit de quibus sit materia/[36] disponit differentiam rerum/[37] opponit per tria ...........1) [38] diligenti indagine: scrutatione. — etiam atque etiam: etiam atque

 

[Seite 31]

 

[1] etiam i. e. instanter. — tractatum: textum. — in li. de doc. christiana: [2] li. 1. ca. 1. — tenere advertet: scilicet speculatio theologorum. [CXCII, 522]

 

[3] c. 3. assumere aliquid in facultatem: i. e. elicere aliquam volitionem circa [523] [4] ipsam.

 

[5] c. 7. Bl. a5a Ille enim miseretur: utitur ergo nobis propter se. [524]

 

[6] c. 8. qui in lib. xiij. de trini.: Lege id caput. Et aurea est disputatio et [7] egregia de beata vita quae hic non potest breviter narrari.

 

[8] Bl. a5b Verumtamen non est hic consistendum: Hic notandum, quod voluntas [525] [9] potest aliquid velle absolute i. e. quia est libera, nec curandum an [10] sit summum vel non summum et hic actus est usus habitualiter [11] i. e. aptus et potens propter deum haberi: licet actu non referatur. [12] Et sic authoritas Ambrosii habet veritatem.

 

[13] zu dem Epilogus: Notandum, quod uti hoc loco non capitur pro assumptione [14] alicujus in ministerium corporis: ut utor pecunia, equo, cane [15] ad venandam, panno ad tunicam et sic de omnibus extrinsece, sicut [16] communiter solet capi in locutionibus nostris. Sed capitur pro [17] acceptione alicujus in facultatem animae non simpliciter, sed voluntatis [18] tamquam objecti. Quia licet intellectus vere utatur omnibus [19] rebus mundi, tamen hic solum de voluntate loquimur.

 

 

[20] Corollarium.

 

[21] Utibile est hoc loco nihil aliud nisi volibile inquantum tale scilicet volibile [22] propter deum. Utens autem est praecise ipsa voluntas, usus est [23] ipse actus voluntatis.

 

 

[24] Dist. 2.

 

[25] c. 1. Bl. a6a Deus qui non nisi: li. 1. soliloqui. c. 1. — alicubi erratur: [26] li. 1. c. 3.

 

[27] c. 2. in li. de fide ad petrum: alii c. 1.1) — Una est enim: Usia i. e. essentia, [526] [28] Homos i. e. unus, similis.

 

[29] c. 3. primo li. de trini.: c. 2.

 

[30] c. 4. zum Anfang: 2a pars in qua proponit testimonia veteris testamenti.

 

[31] Bl. a6b Deus enim et dominus: Signate hoc quaeso, quod deus est nomen [32] naturae et potestatis, quia ex hoc sequitur, quod distinctio nominis [33] deus personaliter et essentialiter est frivola et inutilis philosophiae [34] confictio. Et b. Aug. li. de fide ad Petrum c. 1. Hoc est utique [35] unum naturae nomen horum trium quod dicitur deus. Et potest [36] probari, quia dicendo deus personaliter captus, utrum sit adorandus? [37] Si sic, ergo non personaliter, sed essentialiter. — Item alibi deus: [38] Exodi 3. — Aug. in li. de fide ad petrum: alii c. 1. 1)

 

 

 

[Seite 32]

 

[CXCII, 527]

[1] c. 5. zum Anfang: xi. columna si in xii. columnas diviseris librum. — quod in [2] trinitate nec diversitas: quia diversitas usu communi signat pluralitatem [3] essentialem. — Absolutius: i.e. expeditius. — recipit: patitur. [4] — faciamus: hoc verbum. — convenit faciam: non faciamus. — [5] meam: non nostram. — Non solitario vero: Ex hoc magister capit, [6] quod non sit numerus in deo, quia dicit Non solitarii. — similitudinem [7] hominem: qua est homo. — reperitur operari: Ecce dei [8] communis imago dicit ipsam divinitatem.

 

[9] c. 6. hebraica veritas habet heloym: In heloym ist h ausgeftrichen, an dem [10] Rande steht dafür: elohim. — plurale hujus singularis: Huc [11] adde quae infra1. Nota pro confirmatione hujus: Quia hoc frequenter [12] sit in scriptura, ut nomen dei ponatur in plurali etiam cum [13] verbo et adjectivo pluralibus. Testis est Nicolaus de Lyra in [14] quaestione quodlibetica sua. Unde Josue ultimo ‘Non poteritis [15] servire domino, quia dominus sanctus ipse’. In hebreo habetur [16] ‘quia elohim sancti ipse’. Hiere. 23 ‘pervertistis verba dei viventis’. [17] In hebreo est ‘verba elohim haiim i. e. deorum viventium’. Esaie 142 [18] ‘Dominabitur tui qui fecit te dominus exercituum’. In hebreo est [19] ‘dominatores tui, factores tui’. 2. R. 7 ‘Quae est autem gens in terra, [20] propter quam ivit deus, ut redimeret eam sibi’? In hebreo ‘propter [21] quam iverunt elohim i. e. dii’. Ecclesiast. 2. ‘Quid est, inquam, [22] homo, ut possit sequi regem factorem suum’? In hebreo ‘regem [23] qui jam fecerunt eum’. Ps. 563 secundum hebream computationem [24] ‘Confitemini domino dominorum’. In hebreo est ‘Confitemini dominis [25] dominorum’. Malachie primo ‘Et si dominus Ego sum, ubi est [26] timor meus’? i. e. ‘Si ego sum domini’. Haec Jo. Reuchlin in vocabulo [27] Adonim. — hel: das h ausgestrichen. — hel: das h ausgestrichen. — [28] heloym: das h ausgestrichen. — Super senes: ps. 118. — Dominus [29] nomen: ps. 67.

 

[30] [528] Bl. a7a Esaias quoque dicit: c. 6. — dicens: dominus dixit: ps. 2. — [31] viarum suarum: operationum.

 

[32] c. 8. Nunc vero post testimonia: Tertia pars, ubi authoritates novae legis [33] adducit. — calculus quo: Esaie 6. — Ite baptizate: matthei ult. [34] — quae supposuit: i. e. posuit. — Ipse etiam ait: Ego: Jo. x. — [35] Ambrosius in eodem: c. 2. — Misit deus spiritum: Gal. 4. — quia [36] singulae paene sillabae: Quale mysterium Magister hic insinuet, [37] non quidem gustum sentio, olfacere tamen videor. Nisi forte [38] imitatus B. Hieronymum qui ait singulas syllabas libri apocalypseos [39] mysterium habere. Sed subtraho meum idolum animae.

 

 

 

[Seite 33]

 

 

 

[1] Dist. 3.

 

[2] [CXCII, 529] c. 4. Bl. a7b Augustinus: ibidem.1

 

[3] c. 5. Bl. a8a Intellexerunt etiam corporis: Augustinus ibidem consequenter.

 

[4] [531] c. 8. Bl. a8b Equalia etiam sunt: illa tria non quantitate molis mensurabilis, [5] sed quantitate virtutis ad objecta.

 

[6] c. 9. Totamque meam memoriam: Ibidem2 Augustinus et ix. ca. 4. — Quod [7] enim: Quam partem.

 

[8] c. 11. ut ait Augustinus non ipsa: li. xv. trin. c. 7. — ut ait Augustinus in [9] xiiij. lib. de tri.: c. xi.

 

[10] c. 13. ut ait Augustinus in ix. li. de trinitate: ubi loquitur mirabilia.

 

[11] [532] c. 14. Unde Augustinus in ix. li. de tri. ait: c. 4. — tanquam in subjecto ut [12] color in colore: Augustinus dicit ibi non tanquam in subjecto, sed [13] substantialiter &c.. et correcti textus etiam ita habent. Sed nisi valde [14] sobrie exponantur haec et alia quae ibidem dicit, contradicet sibi [15] ipsi et valde mirabilia erunt, quia dicit, quod color non est major [16] quam subjectum. Mens autem plura intelligit quam se: igitur non [17] est ut color in subjecto. Ista ratio esset nihil, nisi intelligatur de [18] magnitudine et inexistentia virtuali: quia color potest non complecti [19] nisi suum subjectum in quo est. Intellectus vero potest et se complecti [20] et alia. Deinde quod Augustinus capit ista nomina concretive, [21] scilicet memoria, intellectus &c.. pro anima potente velle, intelligere [22] &c.. Sic enim erunt una anima et tres etiam inseparabiliter.

 

[23] Nisi sic, inquam, intelligeretur, potest argui contra eum. Oculus [24] non est ut pars in corpore, quia videt plura quam partem aliquam. [25] Sed pars non est plus quam pars. Sed responderi oportet de inexistentia [26] vel complectentia virtuali sic, quod pars non potest esse [27] nisi unius totius, sed oculus ultra hoc quod est pars non potest aliquid [28] plus. Sed tunc similitudo non arguet. Color colorat solum subjectum [29] suum, sed intellectus non intelligit solum suam mentem.

 

[30] Vide Occam hac dis. q. 8. dubio 2. ubi satis ingeniose concordat [31] et exponit verba b. Augustini.

 

[32] c. 14. Bl. a9a ut Augustinus ait in xv. li.: c. xx. Alii c. 24. Sed antiqui [33] ut hic. — quam magnum: aliquid. — natura recoli: ex quo magno.

 

[34] c. 16. Homo unus per ista tria: Aug. li. xv. c. 22 de verbo ad verbum.

 

[35] c. 17. Rursus ista imago: ibidem c. 23. — ut ait Augustinus in xiiij. li. [36] de tri.: c. 23. — quia potest etiam meminisse: Et ex hoc patet, [37] quod de actibus ante imaginem ponit.

 

 

 

[Seite 34]

 

 

[1] [CXCII, 533] c. 18. Ut enim ait Augustinus: c. 2. et 4. — pro eo quod in anima excellentius [2] est: i. e. intelligentia. quia in animo substantialiter existunt: quia [3] ad suppositale significatum sunt idem, sed in connotamento realiter [4] differunt, secundum Scotistas autem formaliter differunt.

 

[5] c. 20. Nec minor est proles: in fine ultimi c.1

 

[6] c. 21. Bl. a9b Sunt etiam haec: li. ix. c. 5. — in seipsis: objective.

 

[7] c. 22. quasi res fatua: sicut est.

 

 

[8] Dist. 4.

 

[9] [534] c. 2. Bl. ba zum Anfang: 2a pars distinctionis ubi opponit et solvit. — non [10] ergo unus tantum: Difficultas harum propositionum habet ex hoc [11] fundamentum, quod hoc nomen ‘deus’ sive a parte subjecti sive [12] praedicati ponatur, potest supponere pro trinitate personarum. — Si [13] deus pater genuit deum: Cameracensis q. 5. ar. 1. concedit has esse [14] veras, sed non in usum trahendas: tres sunt dii: Deus genuit alium [15] deum: sicut tres personae: et una genuit alteram. Nam illae sunt [16] negatae ab Ecclesia propter versutias hereticorum utpatet ex Aug. [17] li. v. c. ix.

 

[18] Bl. bb Genuit deum qui non est: Genuit deum qui non est deus pater i. e.

[19] {deum qui non est pater, qui deus est

[20] {deum qui non est deus, qui pater est [21] Potest autem et in accentu notari diversitas ut

[22] {deus genuit deum qui non est deus pater acuendo pater

[23] {deus genuit deum qui non est deus pater deprimendo pater et

[24] {        elevando deus

[25] Filius est { deus pater/ [26] pater deus

 

 

[27] Corollarium.

 

[28] Illa est vera

[29] filius est deus qui est pater, tamen haec falsa

[30] filius est deus pater appositive construendo.

 

[31] c. 3. zum Anfang: Tercia pars. — unum deum sive unam: pater et filius et [32] spiritus sanctus est unus deus. Unus deus est pater et filius et [33] spiritus sanctus.

 

 

[34] Dist. 5.

 

[35] [535] c. 1. Bl. b2a relative diceretur ad patrem: Ista prima ratio posset sic retorqueri [36] in Magistrum: Deus non dicitur relative ad patrem: igitur [37] nec pater genuit deum nec deus genuit deum, contra distinctionem

 

[Seite 35]

 

[1] praecedentem. Quod si deus ibi capitur relative: cur non et [2] essentia? Item lumen de lumine, sapientia de sapientia, consilium [3] de consilio. Rationes non concludunt, sed quia spiritus sanctus [4] hoc dicit verum, ideo est verum, utpatet extra de summa tri: et [5] fide catho. c. Firmiter.1

 

[6] c. 2. Secunda ratio: Et ista ratio contra Magistrum sic fieret: Si pater generaret [7] essentiam, tunc generaret se ipsum, igitur si generat filium, [8] generat essentiam, quia aeque est eadem filio ut patri.

 

[9] c. 3. Tertia ratio et potior: Confirmatio 2ae. Si pater generat essentiam, [10] igitur habet esse per genitum a se et ita actus 2us est potior actu [11] primo quod est impossibile. — sit eo: i. e. per eam rem. — quod [12] generat: quod i. e. quam. — et deus est: quod est absurdum. — [13] Ita ergo: consequenter. — sed pater eo quod generat, et est: licet sit [14] deus, tamen non esset a patre deus, quod requiritur. — hoc enim est [15] sibi esse: Eadem ratio probat essentiam generari. Sic: Cum filius [16] sit essentia divina, si ipse nascitur, ergo et essentia nascitur: quod [17] si non sequitur, tunc non sequitur etiam: pater est essentia, ergo [18] non generat essentiam. — Sed causam patri: rationem vel originem [19] esse. — nullo modo quisquam: Construe: Sed nullo modo quisquam [20] dixerit sapientiam a patre genitam causam patri qua sit. — Ita ergo [21] si pater: Sententia Magistri et Augustini vera est praecise intelligendo [22] essentiam illius personae de qua dicitur actus notionalis. [23] Et nihil aliud probant.

 

[24] [CXCII, 536] c. 4. Bl. b2b Nam quod pater est, et: Verba Sedulii.

 

[25] c. 6. zum Anfang: 2a pars ubi tractat objectiones. [26] Aug. in lib. vij.: vel c. 2. secundum alios.2 Et li. xv. c. xiiij. — Idem [27] in li. de fide ad Petrum: Ibidem: Illa natura quae semper genita [28] manet ex patre naturam sine peccato suscepit. — in li. xv. de tri: [29] c. xx. — id est filius qui est sapientia: Ex quo patet, quod non [30] simpliciter negat essentiam generare, sed ad suum intellectum.

 

[31] [537] c. 7. Hylarius ait in iiij. li. de trini: col. 6. — et geniti: filii. — honoris: [32] qui est honoris. — Item in v. li. ait: circa finem. — profecta est: [33] producta. — deus subsistit: est. — quod: id. — aliunde: ab alio. [34] — subsistit: est. — in forma dei manentem: ante incarnationem. — [35] in natura dei mansisse: i. e. in incarnatione. — refundimus: refusam [36] dicimus. — insinuatione: i. e. incarnatione, inclusione. — Sed ex eo: [37] patre. — generis: substantiae. — genitam naturam: i. e. filium. —

 

[Seite 36]

 

[1] habuisse naturam: patrem. — in forma: substantia. — se gignentis: [2] patris.

 

[3] Bl. b3a et naturam assumpsisse naturam: Dare filio naturam est filium [4] producere. Habere naturam a patre est esse productum a patre. [5] Sic b. Aug. li. 1. super illud: pater quod dedit mihi, majus omnibus [6] est i. e. quod me genuit. — quod a plerisque negatur: ut infra li.2. [7] dist. 5. — contumelia: i. e. derogatio.

 

[8] c. 8. et ipse nascendo patris: Ergo licet ipse sit natus, tamen non essentia [9] quam nascendo filius accepit. — Hylarius in v. li.: circa finem. — [10] naturam suam: eandem. — sequitur: i. e. manet idem cum eo cui [11] dat naturam suam. Ac sic in generatione: Hoc sic i. e. pater [12] gignit filium de se et genito filio est unum esse cum eo, cum ergo [13] pater sit prior filio secundum originem et filius posterior patre, [14] videtur quasi sequi naturam suam: cum eadem sit in filio (quo [15] ipse est prior). Videtur itaque pater sequi naturam et unitatem [16] quam cum eo habet filius patre tamen originaliter posterior. Hoc [17] totum tantum valet ac si diceret: pater gignit filium et tamen sunt [18] ambo unum et uterque in utroque. Vel expressius sic: Pater [19] sequitur naturam suam, quia gignit filium cui dat suam naturam, [20] ergo in quod sua natura vadit, in idem et ipse vadit et sic ipse [21] in filio est cui dedit naturam suam.

 

[22] nec naturam: et non. — naturam suam deserit: quasi filius totam [23] sibi rapiat ex patre, sed remanet ibi tota similiter. — patris veritas: [24] vera natura. — cum in eo: filio. — deus: pater. — intelligit esse [25] qui deus est: quia secutus est naturam suam filius. — Est enim [26] unus: pater. — in uno: filio.

 

[27] [CXCII, 538] c. 9. quod substantia carnis patitur: scilicet partem descindendo distinctam.

 

[28] Bl. b3b hoc esse quod deus est: pater.

 

[29] c. 10. Dicto enim: scilicet huic.

 

[30] [539] c. 11. zum Anfang: 3a pars explanans quasdam authoritates corollarie reliquas.

 

 

[31] Dist. 6.

 

[32] [540] c. 1. Bl. b4a filium verbum dei esse: per quod omnia facta sunt.

 

[33] Si autem diceret volens: Hoc intelligitur de voluntate accedente, quia [34] ibidem dicit Augustinus: Quidam ne filium consilii vel voluntatis [35] dei dicerent unigenitum verbum, ipsum consilium seu voluntatem [36] patris id verbum esse dixerunt. Sed melius, quantum estimo, dicitur [37] consilium de consilio, voluntas de voluntate. Hoc ille ibidem mox [38] ante ista verba: Acute &c..

 

[39] c. 2. Bl. b4b Scientia quippe dei et praescia: Quicquid est in homine vel [40] creaturis, est in deo esse simpliciter concedendum. Alias creaturae [41] non essent vestigium et imago dei. Verum tamen addendum perfectissimum

 

[Seite 37]

 

[1] et bonum. Igitur Doctores ista negantes intelligunt [2] ea pro nostro modo.

 

[3] c. 3. zum Anfang: Tercia pars hujus ubi solvit.

 

 

[4] Dist. 7.

 

[5] [CXCII, 541] c. 1. utrum pater potuerit: Notandum: posse generare, potentia generandi [6] est nihil aliud quam esse patrem. Ergo si arguitur: pater potest [7] generare et filius non, igitur potest quod non potest filius, respondetur: [8] hoc non sequitur, sed sequitur: pater potest generare et [9] filius non, igitur pater potest esse et filius non potest esse [10] pater, et hoc est verum. Alia consequentia est carnalis cogitatio. [11] Haec ex dictis Cameracensis et mox sequentibus verbis Magistri: [12] posse generare et esse patrem sunt idem.

 

[13] c. 2. Bl. b5a zum Anfang: 2a pars distinctionis.

 

[14] [542] c. 5. qua oportet eum non esse patrem: Impossibile est, ut idem pater sit [15] originans et originatum, ubi tam unitissima et simplicissima est [16] unitas naturae.

 

[17] c. 6. zum Anfang: Tercia pars reddens rationem dictorum.

 

[18] Bl. b5b an haec sit aliqua potentia: Haec sunt imaginationes, quasi potentia [19] sit in patre aliquid ex usu loquendi. — ejus enim potentia natura [20] est: quia persona et essentia sunt idem. — Si potens est gignere: [21] Sicut pater est essentia, ita est potentia generandi, cum sint idem. [22] Hic tamen notandum, quod Magister retorquet nomen potentia ad [23] absolutam acceptionem. — Eandem enim potentiam: sicut essentiam. [24] — Aliam enim habet pater proprietatem: Ergo potentia capitur [25] ibi pro proprietate quae est praecise ipsa persona et non pro essentia [26] qua pater gignitur et filius gignitur.

 

[27] c. 7. non habet potentiam generandi: i. e. potentia capitur dupliciter. Uno [28] modo essentialiter. Et sic eadem est potentia generantis et generati. [29] Aliomodo personaliter et ita potentia est una persona tantum. — [30] quia eadem est potentia: sicut essentia.

 

[31] am Ende, zum ganzen Kapitel: Qui sic cavillatur: filius habet potentiam [32] generandi, ergo potest generare, ostendit seipsum fantastica [33] imaginatione illudere, quia imaginatur filium et patrem esse diversos, [34] ut sicut pater generat filium qui est unus deus, ita filius generet [35] alium qui etiam sit unus deus, et sic jam erunt duo dii. Sed nisi [36] filius generet patrem (quod impossibile est), impossibile est, ut alium [37] generet, quia necessario essent duae naturae vel saltem duo patres [38] respectu unius filii, quia sunt ejusdem naturae.

 

 

 

[Seite 38]

 

 

 

[1] Dist. 8.

 

[2] c. 1. Bl. b6a in v. li. de trinitate: alii .2.1)  — Et quis magis: perfectius. — [3] [CXCII, 543] ac proprie dicitur: Solus. — nostrum esse non est: Et sic patet [4] essentiae divinae veritas.

 

[5] c. 2. in tamquam non posse ist posse verbessert in posset. — sed tantum est: [6] objicit. — proprie dicatur est: i. e. esse.

 

[7] c. 3. zum Ganzen: 2a pars quae sequitur ex prima tamquam corollarium. — [8] in v. lib.: alii c. 2.1)  — in libro primo de trinitate: alii .1.2 — [9] Unde Jacobus: c. 1.

 

[10] [544] c. 4. Bl. b6b zum Anfang: tercia pars quae sequitur ex dictis. — Aug. in [11] vi. li.: alli c. 1.[3]

 

[12] [545] c. 6. zum Ganzen:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[16] c. 7. Bl. b7a Aug. in v. li. de tri.: alii. 1.4

 

[17] c. 8. lib. vij. de tri.: alii .5.5

 

[18] c. 9. ex disparibus: disparia sunt omnia materialia, quia omne totum est [19] majus qualibet parte et una pars altera major. — formalis: i. e. [20] habens formam, figuralis. — nullum in eo aliud: scilicet simpliciter [21] et in neutro genere scilicet unum duo tria.

 

[22] [546] videri autem: intelligi. — puro corde: i. e. in partia. — Sed quis [23] gloriabitur se mundum habere cor in hac vita? — Sed ideo [24] simplex dicitur: Quid sit esse simplex, quia Est. Hoc esse quod [25] habet et habere potest i. e. cui nihil accedere potest i. e. qui est [26] immutabilis.

 

 

[27] Dist. 9.

 

[28] c. 1. Bl. b7b zum Anfang: Ego nisi aliter diceret b. Augustinus, Ego dicerem, [29] quod pater non est pater nisi ex filio sive filiatione. Ita nec apud [30] seipsum sapiens, sed per filium qui est ejus sapientia qua est [31] sapiens. Nec apud se ipsum bonus nisi per spiritum sanctum qui [32] est ejus bonitas. Ita quod quandocunque nominatur potens, sapiens, [33] bonus, semper simul nominantur omnes tres personae. Ratio est, [34] quia pater est relativum. Et ut hic dicit Ambrosius: non potest [35] nominari nec dici pater, nisi connominetur et filius. Sic Sapiens [36] et sapientia sunt relativa. Et non potest nominari talis, nisi et [37] filius connominetur.

 

 

 

[Seite 39]

 

 

[1] c. 4. Responsio Augustini: ibidem.

 

[2] [CXCII, 547] c. 8. Bl. b8a Sed quaeris a me: 2a pars.

 

[3] c. 9. In sacris scripturis: Ut illud Hiere. Nunquid potest ethiops mutare [4] pellem? Item isaie. Nunquid potest mulier oblivisci infantis sui? [5] Item1) Sicut camelus per foramen.

 

[6] c. 10. Hic quaeri potest: 3a pars. Incidentem movet quaestionem.

 

[7] [548] c. 13. Bl. b8b Vivens deus et naturae: Ego sic construerem: Deus scilicet [8] pater est vivens et potestas viventis scilicet dei est aeternae naturae [9] i. e. habet aeternam naturam i. e. ipse est vivens aeternaliter.

 

[10] [549] c. 14. sine auctore: i. e. originatore. — etiam innatum est: ut pater. — [11] quod natum est: ut filius. — non natum est: ut pater. — cum [12] aeternitate: i. e. ab aeterno. — ex aeterno natum: ut filius. — pater [13] auctor aeternus: scilicet qui est. — est ex aeternitate: i. e. qui [14] non sit aeternus. — Medium enim quod: i. e. quod inter patrem [15] aeternum et filium aeternum nihil potest cogitari non aeternum quasi [16] tercium aliquid. — Medium: i. e. tercium. — in generatione: patre [17] generante. — nativitas: filius natus. — generatio: — pater generans. [18] — intervallo: medio.

 

 

[19] Dist. 10.

 

[20] [550] c. 3. Bl. cb Si ergo proprie: 2a pars. [21] Ecce his verbis aperte: Verum tamen hoc mihi videtur ad extra: tota [22] trinitas est charitas sicut et deus. Sed tamen ad intra fit solus [23] spiritus sanctus charitas scilicet patris et filii, non pater neque filius. [24] Haec tamen non assero, sed occasionaliter recito.

 

[25] c. 4. Pluribus enim exemplis: Magister.

 

[26] [551] c. 7. Bl. c2a non participatione: ut in continuo est, sicut....2)  vel continua [27] — sed proprio suo: in se ipsis.

 

[28] c. 8. Hic notandum est: 3a pars.

 

[29] Si ergo non est: Sed quid si dixero, quod sit filius spiritus sancti [30] quoad humanitatem, quia de spiritu sancto conceptus est? Et hoc [31] videtur sonare apostolus, quando dicit regnum filii. Non enim [32] sumus translati nisi in regnum Christi, ubi ipse regnat in fide [33] humanitatis suae et in velamento carnis suae quod regnum ipse [34] tandem tradet deo patri 1. Cor. xv.

 

[35] In der conclusio ist Hic manifestavit se dixisse nach usque ibi ausgestrichen [36] und dafür an den Rand geschrieben Si ergo &c..

 

 

 

[Seite 40]

 

 

 

[1] Dist. 11.

 

[2] [CXCII, 552] c. 1. Bl. C2b pater in nomine meo: Nomen illud est deitas Christi phil. 2o [3] dedit illi nomen quod est.

 

[4] c. 2. Graeci tamen dicunt: 2a pars.

 

[5] c. 4. Sciendum est tamen: 3a pars.

 

[6] c. 5. Bl. c3a Unde Athanasius: qui fuit vel sub concilio niceno.

 

 

[7] Dist. 12.

 

[8] [553] c. 3. Bl. c3b Nunc tractandum est: 2a. — ipse continuo: immediate.

 

[9] [554] c. 5. xij. li. de trinit.: circa finem. [10] zum Schluß der distinctio:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

 

[17] Dist. 13.

 

[18] [555] c. 2. Bl. C4b in v. li. de tri.: alii c. 14.1

 

[19] [556] c. 5. nec ingenitum debere dici: vide et Aug. li. 5. c. 7.

 

[20] c. 7. Bl. c5a zum Schluß: Aliter autem capit et cum Hieronymo concorditer [21] fere li. 5. tri. ca. 7.

 

[22] c. 8. nec natum est: pater. — factum non est: filius. — nec factum est: [23] spiritus sanctus. — et natum non est: creatio mundi.

 

 

[24] Dist. 14.

 

[25] [558] c. 5. Bl. c6a De Christo scriptum est: act. 2. ex verbis Petri Dextera dei.

 

 

[26] Dist. 15.

 

[27] [559] c. 1. Bl. c6b Si enim spiritus sanctus: rationem addit. — Item. Si pater: [28] [560] 2am. — c. 2. dicatur mitti a se: per simile. — c. 3. Bl. da Quocirca [29] quaerendum: 2a pars. — c. 6. Non enim missus est: [ostendit [30] filium]2 per sui missionem non mutare locum.

 

[31] [561] c. 8. Bl. db A me ipso non veni: vel etiam a me ipso scilicet solo. — c. 11. [32] loquens in iiij. li.: c. xx.

 

[33] [562] c. 12. Aug. in eodem li.: xx.

 

[34] c. 13. Cur pater non dicitur missus: Deficiente connotato deficit et suppositio [35] est commune dictum. Sed missio supponit pro temporali processione [36] connotando aeternam ut dicit Gabriel. Ideo non potest convenire

 

[Seite 41]

 

[1] patri. Et si suppositione ei conveniret, non tamen connotatum: [2] ideo nullum ei conveniet. — Hic quaeritur cur: 3a pars.

 

[3] c. 14. Bl. d2a in iiij. lib. de trini.: in fine. — propter visibilem creaturam: [4] quia non visibilis............1 — vel commendationem:.....2 [5] novationem. — Non ergo ideo dicitur: Magister.

 

 

[6] Dist. 16.

 

[7] [CXCII, 563] c. 2. Bl. d2b per temporalem motum creaturae: i. e. ignis et columbae.

 

[8] c. 3. Sed prius quaerendum: 2a pars.

 

[9] intantum minorem: i. e. intantum minorem ut creatura sit, quia fieri [10] convenit creaturae, licet hic multi superstitiosi philosophi negent, [11] quod Christus sit creatura, quasi non et factus sit dicendus.

 

[12] [564] c. 4. paulo minus ab angelis: 3 Haec reputo falsa pro majori parte, quia si [13] mente non fuit minor angelis, ergo non fuit homo, quia excessit [14] spiritus limitem. Ergo glosa intelligitur: mente i. e. virtutibus mentis.

 

[15] Nec fuit in eo gratia infinita formaliter nisi effective vel substantialiter: [16] quia dubium est, an sit creabilis infinita gratia, quamquam [17] vere major fuerit angelis gratia et gloria: quia plenus et tam [18] plenus quam capere potuit. Nec est necesse ponere infinitam in eo [19] gratiam formaliter, quia majorem arguit excellentiam in eo esse [20] fontem et originem gratiae et plenitudinis effective.

 

[21] Haec tamen mecum dijudica, pie lector. Credo enim, si angelus [22] vel intelligentia ei aequalis assumeret corpus, non fieret homo. Ergo [23] hic similiter.

 

[24] c. 5. Bl. d3a zum Ganzen: Pater major me est: possunt et secundum eam [25] regulam intelligi quam Augustinus li. 2. c. 1. trinitate ponit, ut talia [26] verba scripture non ostendant alium alio majorem, sed solum quis [27] de quo sit. Nec in illis inaequalitas, sed nativitas ostenditur. Et [28] ita hic loquitur Hylarius. Ideoque non sunt intelligenda sicut [29] sonant, quasi de magnitudine loquantur, sed potius de distinctione [30] et processione personali.

 

[31] Ego dicerem, quod illa majoritas patrias nihil est aliud quam [32] quod pater habet a nullo, quod sit deus, filius autem a parte et sic [33] idem est esse principium, esse authorem, esse originem filii quod [34] est majorem esse filio. Illa autem majoritas nihil ponit dignitatis [35] [darüber saltem essentialis] in patre quae non sit in filio. Unde [36] quando dicitur: Majoritas est in patre et non est nec potest esse [37] in filio, nihil est aliud quam: pater est pater et pater non est nec

 

[Seite 42]

 

[1] potest esse filius. Illa enim majoritas nullo modo a patre est [2] distincta nec ratione nec formaliter nec realiter. Ergo majoritas [3] patris est pater ipse, pater autem nihil est sui ipsius, ideo est [4] major non se, sed filio i. e. est pater filii, non sui.

 

 

[5] Dist. 17.

 

[6] c. 3. Bl. d3b Aug. in viij. li. de tri.: c. 8. et penultimo. — dilectionem: [7] etiam increatam.

 

[8] [CXCII, 565] Deus autem: ratio est. — diligat fratrem: formaliter. — diligat: [9] formaliter. — eandem dilectionem: effectivam. — Impossibile est [10] diligere eandem dilectionem seipsam, quia idem esset objectum et [11] actus dilectionis. — dilectionem qua diligit: non formaliter, sed [12] finaliter vel efficienter. — Plane notiorem: Exponit seipsum. — [13] amplectere dilectionem: efficienter. — et dilectione: formali. — angelos [14] et omnes dei servos: scilicet unus spiritus in eis et una charitas. — [15] vinculo sanctitatis: Ecce quaero, quid per vinculum velis et non [16] est respondere nisi dilectionem formalem. — nisi deus plenus est: [17] quia semper est cum dilectione. — fraterna dilectione: a qua fit, [18] ut diligat, non qua diligit. — quia dilectio ex deo: utraque. — [19] ipsam fraternam: quia semper est cum spiritu sancto. — Ista [20] contextio bis zum Schluß: Haec est fortior authoritas. — est qua [21] diligimus: i. e. a qua. — Cum ergo de dilectione: Ecce exponit [22] seipsum. Dicit enim: de dilectione diligimus et non dicit: per [23] dilectionem vel volitionem. Diligere enim est habere dilectionem. [24] Sed unde? scilicet de dilectione. — diligimus qua: a qua.

 

[25] c. 4. in xv. li. de tri: xix.

 

[26] c. 5. Non dicturi sumus: Non dicturi sumus &c.. Sic intellige. [27] Si quis Augustino objiceret dicens: Charitas non dicitur esse deus [28] ideo, quod sit aliqua substantia quae digna sit nomine dei, sed ideo, [29] quia donum dei est, sicut &c.. Respondet Augustinus: Non sic [30] dicturi sumus. Hunc enim sensum facile refellit &c.. Et dicitur ad [31] hoc, quia Magister per hanc authoritatem nihil probat, quia non [32] loquitur hic Augustinus determinate, an per illam charitatem diligamus [33] deum formaliter, sed solum dicit charitatem esse deum, quod [34] nemo negat, sed non omnis charitas est deus.

 

[35] Bl. d4a Pro manuductione solvendarum authoritatum Augustini.

 

[36] Primo sciendum, quod charitas (quicquid sit de possibili) de [37] facto semper datur cum spiritu sancto et spiritus sanctus cum ea [38] et in ea.

 

[39] Secundo quando Augustinus dicit quod dilectio est deus, non [40] intelligatur cum praecisione seu exclusive i. e. quasi dilectio sit tantum [41] deus, Sed concedendo quod dilectio sit deus, Sed non tantum.

 

[Seite 43]

 

[1] Sed est etiam dilectio creata. Sicut ‘Christus est fides, justitia, [2] gratia nostra et sanctificatio nostra’. Et videtur Magister non [3] penitus absurdissime loqui: in eo quod habitum dicit esse spiritum [4] sanctum. Quia commentum illud de habitibus opinionem habet ex [5] verbis Aristotelis rancidi philosophi. Alias bene posset dici, quod [6] spiritus sanctus est charitas concurrens seipso cum voluntate ad [7] productionem actus amandi, nisi sit forte determinatum essentiae [8] in oppositum.

 

[9] [CXCII, 566] c. 6. Tunc enim mitti: 2a pars. — quo modo detur in eodem libro: ca. 18 [10] vide supra. — a sinistra: haedorum. — ad dexteram: ovium.

 

[11] [567] c. 11. Bl. d4b Supra dictum est: Tercia pars.

 

[12] [568] qua deus tantum diligit nos: Sed cur non et trinitas ipsa est charitas [13] qua nos diligit? Aut cur spiritus sanctus solus? profecto non solus.

 

[14] Quicquid ad extra facit spiritus sanctus et quicquid est ad [15] extra, non solus facit et est, sed simul tota trinitas, ut supra patuit. [16] Sic econtra quicquid facit vel est homo ad deum vel spiritum [17] sanctum, ad totam trinitatem pertingit. Ideo est impossibile diligere, [18] adorare nos unam personam sine alia, immo nec nominare. Quod [19] ex eo probatur, quia si non potest una persona ad extra creare sine [20] alia, multo minus potest creatura ad unam se diffinire sine alia, [21] cum esse et agere ejus a qualibet dependeat. Et ex isto patet [22] error et heresi proxima sententia Scoti qui dicit, quod anima possit [23] una persona frui sine alia: quia quaero: an illud frui una tantum [24] persona etc̃. producere possit cum anima sine alia vel non. Item [25] Manifestare dei est ejus operatio ad extra. Sed quomodo est possibile, [26] ut una faciat manifestationem sui sine alia in gloria et [27] essentia sua?

 

[28] Ex his nunc vide, quid sit dicere, quod pater et filius diligunt [29] se spiritu sancto: quia haec oratio tantum monet difficultatem, quod [30] vel omnia determinata a Magistro et Augustino dissipent vel maximam [31] partem, aut quod ipsa sit inexponibilis: Si pater et filius [32] diligunt se spiritu sancto, ergo pater et filius non est charitas, quia [33] charitate i. e. spiritu sancto diligunt se et, ut supra dixit Augustinus, [34] est communis amborum charitas. Si autem spiritus sanctus capitur [35] ibi pro trinitate, sicut et charitas: quomodo pater et filius diligunt [36] se tribus personis? Vide infra distinctionem 32.

 

[37] Bl. d5a Item ejusmodi Nulla persona agit sine alia: quomodo id ratio sustinebit, [38] ut aliquid patiatur sine alia aut modo patientis se habeat? [39] Pater ergo non videt nec amat te sine filio et spiritu sancto, et tu [40] multo excellentior es, quia a te potest videri et amari? Et quod [41] in te agere non potest, a te tamen pati potest. Ve tibi maledicta [42] blasphemia, ut incocta est haec fex philosophiae!

 

 

 

[Seite 44]

 

 

[1] [CXCII, 569] c. 17. illud verbum apostoli: Ad hanc authoritatem quae expressa nimis est: [2] quia deo conjungi per charitatem est quasi per medium ad objectum, [3] diceret Magister, quod Augustinus hic loquitur de actu charitatis [4] qui nos deo jungit, habitus autem adhuc est spiritus sanctus. Et [5] ita possent omnes authoritates solvi.

 

[6] c. 18. in li. Sap.: c. vij. — quia alios actus: Quia charitas est imperium [7] virtutum et regina meritorum.

 

[8] c. 19. Bl. d5b in xv. li. de trini.: c. 19.

 

[9] Conclusio. Et tria principaliter: In primo praemittit, quid sit charitas, in [10] secundo ponit intentum, scilicet quomodo mittatur spiritus sanctus [11] invisibiliter, in tercio opponit contra primam partem et solvit.

 

 

[12] Dist. 18.

 

[13] [570] c. 4. Bl. d6a in iiij. li. de tri.: c. xx. — in v. li. de tri.: li. 5. c. xi.

 

[14] proprie dicitur spiritus sanctus: Spiritus capit Augustinus, ut est [15] absolute nomen, quamquam proprie loquendo sit vere relativum, [16] quia spiritus i. e. flatus spirantis est, vel quia sub nomine spiritus [17] non refertur ad nomen pater et filius. sed tunc diceretur, quod nec [18] nomen donum hoc modo diceretur relative. Pro forte capit ita [19] absolute, ut ventum significet, et ita non est relativum, vel ut [20] aequivaleat huic quod est spiritualis natura, tunc enim ad patrem [21] non dicitur relative.

 

[22] in v. li. de tri.: c. 15.

 

[23] [571] c. 6. Bl. d6b ut ipsa substantia sit: unius cum patre essentiae. — in xv. [24] libro de trinitate: 26.

 

[25] c. 7. in vij. li de trini.: 1 alii c. 2. alii c. 4. Et si vis et in fine 5. columnae.

 

[26] c. 8. ille essentia sit: i. e. per essentiam. — et iste essentia: per.

 

[27] [572] totam quae in patre est: Habere totam essentiam patris est nihil [28] aliud quam esse unius essentiae cum patre. Et ad hoc exprimendum [29] tam pingui sermone utuntur doctores. Nota ut nostri nugantur.

 

[30] c. 10. Bl. d7a in v. li. de tri.: c. 14.

 

[31] c. 11. in xv. li. de trini.: Et li. 5. c. 14. Et est textus falsus in allegatione.

 

[32] sicut dicimus spiritum nostrum: Immo dicitur noster filius, quia Isaie [33] ix ‘filius datus est nobis’. Si dicis, quod ideo non est filius quia [34] non genitus noster, sed solum datus: Contra eadem ratione nec [35] spiritus sanctus noster erit, quia non est spiratus noster sive flatus, [36] sed solum datus et spiritus patris. Immo filius multo magis dicitur [37] noster, quia genitus est noster, sicut ipse dicit. ‘Qui facit voluntatem [38] patris hic mater mea. soror mea et frater meus est’. Respondetur: [39] Augustinus loquitur literaliter, id autem est spiritualiter.

 

 

 

[Seite 45]

 

 

 

Dist. 19.

 

[1] [CXCII, 573] c. 3. Bl. d7b Nunc igitur superest: 2a pars.

 

[2] [574] c. 5. Bl. d8a divinae veritatis ratio: Ratio divinae veritatis consequatur i. e.

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[6] i. e. quod non potest intelligere natura, potest attingere veritas scripturae [7] et fidei i. e. attingi posse dicat.

 

[8] [575] c. 8. Bl. d8b Hic adjiciendum est: 2a pars. — in li. vij. de tri.: c. ultimo. [9] — Non enim ibi species: Contra Porphyrium qui dicit: plures [10] homines sunt unus homo.

 

[11] [576] c. 10. Bl. ea Alio quoque modo idem: Ex ista 2a ratione Augustini sequitur, [12] quod universale in re non est quid unum, sed est collectivum sive [13] collectio omnium specie similium, quia unum animal non est genus [14] nec habet species: igitur solum modo multum animal (per oppositum) [15] habet species quod verum est.

 

[16] non dicitur unus homo: Contra Porphyrium iterum.

 

[17] [577] c. 16. Bl. eb Quibus modis dicantur: Potest hoc etiam per similitudinem [18] dixisse.

 

[19] [578] c. 17. Sciendum est ergo: 3a pars.

 

[20] Conclusio. Bl. e2a ist Sed jam nunc ausgestrichen und dafür an den Rand [21] geschrieben Nunc igitur.

 

 

[22] Dist. 20.

 

[23] [579] Bl. e3a zur ganzen dist.: Nota, quod ista ratio possit calumniari quae dicit [24] Augustinus: Si potuit et noluit, ergo erat invidus. Quia similiter [25] de creaturis possit argui: Aut voluit et non potuit aut potuit et [26] noluit meliores facere, igitur fuit invidus vel impotens. Et ex hoc [27] arguebat Plato, quod animae concrearentur habitus. Notandum [28] igitur, quod quicquid fit per modum naturae fit secundum totum [29] posse naturae. Sed quicquid fit per modum voluntatis non est [30] necesse fieri secundum omne posse. Sed filius in divinis nascitur [31] per modum naturae et ea natura est omnipotens, igitur secundum [32] omnipotentiam generat eum pater et per consequens aequalem. Sed [33] creaturae omnes procedunt ex deo libere et voluntarie et non naturaliter, [34] igitur ex eorum majoritate vel minoritate nec arguitur invidia [35] nec impotentia dei. Sicut cum eo cado, natura mea agit secundum [36] omnem vim gravitatis. Sed cum lego aut scribo, non agit secundum [37] omnem vim. Ex isto autem puncto sequitur primo, quod nec [38] spiritus sanctus procedit per modum voluntatis nisi intelligendo, [39] sic scilicet quod ipse sit ipsa volitio patris et filii, quae similiter [40] naturaliter fit. Id enim dicitur fieri naturaliter, ubi natura praeest

 

[Seite 46]

 

[1] ut agens. Et id voluntarie, ubi voluntas praeest ut agens. Sed [2] in deo spiritus sanctus est voluntas patris et filii. Sed tamen hoc [3] negant multi et fere omnes et ideo in mirabiles difficultates cadunt, [4] scilicet. An pater necessario vel voluntarie gignat filium &c.. cum ex [5] imagine ejus, anima possent doceri nimis crassas esse istas imaginationes. [6] Quia tunc anima esset ter imago dei, scilicet semel [7] patris, semel filii et 3o spiritus sancti.

 

 

[8] Corrol. 1.

 

[9] Unde patet, quod non posset a nobis haberi distinctio filii [10] et spiritus sancti, si spiritus sanctus non procederet ab [11] utroque.

 

 

[12] 2o.

 

[13] Quod multi non sane intelligunt, quid sit voluntarie et [14] naturaliter1 produci, quia hoc est praehabere sui principium [15] ipsam naturam vel voluntatem. Sic non est in trinitate.

 

[16] Ego autem, licet multi inclyti doctores sic sentiant, tamen quia [17] non habent pro se scripturam, sed solum humanas rationes et ego [18] in ista opinione habeo scripturam, quod anima sit imago dei, ideo [19] dico cum Apostolo ‘Si Angelus de celo’ i. e. doctor in ecclesia ‘aliud [20] docuerit, anathema sit’.

 

 

[21] Dist. 21.

 

[22] [CXCII, 580] c. 2. Bl. e3b Aut pater est solus deus:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[29] Igitur quandocunque ponitur a parte subjecti nomen essentiale [30] cum signo solus: tunc quodcunque praedicatum sit, vera est exclusiva [31] ut: solus deus est pater, creat, adoratur, generat &c.. Quandocunque [32] autem a parte subjecti ponitur nomen personale et a parte praedicati [33] nomen essentiale, semper est falsa propositio ut: solus pater [34] est deus, creat &c.. Quando autem signum ponitur a parte praedicati, [35] tunc si solum adhaeret praedicato, nihil novi facit, quam si [36] non esset exclusiva. Usu tamen communi etiam si ponatur a parte [37] praedicati, determinat vel copulam vel subjectum ut: pater est solus [38] deus. Si illa tantum valet: pater est id quod est solus deus, est [39] vera. Si autem valet: pater est solus i. e. pater est seorsum vel

 

[Seite 47]

 

[1] singulariter deus, est falsa et tunc est eadem eum illa: Solus pater [2] est deus.

 

[3] [CXCII, 581] c. 4. ut ait Augustinus: per totum quasi.1 — ergo (inquit Augustinus): [4] libro .1. tri.

 

 

[5] Dist. 22.

 

[6] Bl. e4a zum Anfang: Sicut rancidae logicorum regulae somniant et puncto [7] nulleitatis suae: infinitam deitatis latitudinem metiuntur.

 

[8] c. 1. in ut ait Augustinus in ix. li. ist ix. verbessert in 8.

 

[9] [582] c. 1 –4.:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[15] verum sit nullum nomen proprie de deo dici, quia omnia sunt [16] nomina similitudinaria et a creaturis sumpta pro elocutione illius [17] ineffabilis naturae.

 

[18] c. 5. Bl. e4b illa quae prope: Regula prima. — Ea vero quae: [Regula] [19] secunda.

 

 

[20] Dist. 23.

 

[21] [583] c. 3. Bl. e5a in vij. li. de tri.: alii .4.2 — dictum est tamen tres: efficaciter [22] exprimeretur ita esse tres. — tres personae: Aug. li. 7. c. 4. Quibus [23] nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem noluit.

 

[24] [584] c. 4. in vij. li. de tri.: alli 4.3 — in aenigmate: i. e. in obscuritate et in [25] volucro. — et verius est quam cogitatur: Hoc verbum olim erat [26] verum: nunc tanta est philosophorum subtilitas, ut etiam si verum [27] esset, falsum esset: quia nihil est nostris incomprehensibile et [28] ineffabile.

 

[29] c. 5. zum Ganzen: Hoc ut tu qui rudis es capias: Cum pater et filius et [30] spiritus sanctus tres sint et habetur quod de illis praedicetur nomen [31] singulare ad modum superioris de inferiori, quaeritur etiam aliquod [32] quod pluraliter de illis tribus dicatur tanquam superius, ut quid [33] sunt illae tres inquantum tres? et non habebatur olim nisi personae, [34] licet nec ipsum proprie sit. Nam persona4

 

[35] [585] c. 6. Bl. e5b in li. vij. de tri.: alii c. 4.5 — Audi Israel: deutro. 6.

 

[36] c. 8. Quanquam et illi si vellent: li. 7. c. 6.

 

 

 

[Seite 48]

 

 

[1] c. 9. in altero diversitatis: essentiae.

 

[2] [CXCII, 586] c. 10. Bl. e6a si non sit singularitatis: i. e. non insinuant singularitatem.

 

 

[3] Dist. 24.

 

[4] c. 1. Bl. e6b zum Ganzen: Notandum vero quod hoc nomen solus et singulus [5] usu doctorum personaliter capiuntur, maxime hoc nomen singulus. [6] De nomine solus vide Aug. li. 6. c. ix. Et inde pendet, quod in [7] deitate negatur singularitas. Sic rursus diversum, multum, multiplex [8] capiuntur essentialiter. Et ideo negantur similiter. Si autem [9] caperentur opposito modo, bene possit etiam dici opposito modo ut

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[14] [587] c. 8. Bl. fa zum Ganzen: Et ex hoc patet, quod res solum latet in [15] aequivocatione.

 

[16] Conclusio. Zum Schluß: Et licet Magister reprobetur, videtur mihi verum [17] dixisse, quia nullum nomen ita significat privative, ut nihil ponat. [18] Significat enim idem quod nomen positivum negative.

 

 

[19] Dist. 25.

 

[20] [588] c. 2. Bl. fb Et item quia pater: Prima ratio quod nomen persona in plurali [21] significet substantiam.

 

[22] c. 3. Aliter etiam: 2a ratio.

 

[23] [590] c. 7. Bl. f2a zum Schluß: Et tota ratio diversitatis est, quia persona est [24] nomen commune, essentia autem est res communis. Ideo sicut [25] homo dicitur commune pluribus et tamen dicit substantiam rei, Sic [26] persona in divinis est nomen commune pluribus et significat substantiam [27] deitatis. Et hoc vult Augustinus, quando dicit, quod persona [28] est essentia. Transit enim de modo loquendi in modum: [29] Sicut quando dico: pater est homo et homo est nihil aliud nisi [30] substantia i.e. significat. Non autem sic est omnino de essentia, [31] quia hoc est actu significans terminus.

 

[32] c. 9. Nunc inspiciamus: 2a pars.

 

[33] [591] c. 12. Bl. f2b Hiero. in expositione fidei: Epis. 31. ad Damasum papam.

 

 

[34] Dist. 26.

 

[35] c. 2. Bl. f3a relationes in scriptura: scilicet doctorum.

 

[36] sed etiam relationes: intelligit per relationes res ipsas relatas ita, quod [37] sit relatio nihil nisi relatum vel referibile.

 

[38] [592] c. 3. Bl. f3b secundum substantiam dicitur: Sicut ergo substantia creata est [39] mutabilis, ita et relatio ejus. Quia si esset substantia ejus immutabilis,

 

[Seite 49]

 

[1] necessario et relatio esset immutabilis, cum sit impossibile [2] esse aliqua multa sine relatione. — ad invicem ista: i.e. relative. [3] — nato deo: i.e. Christo.

 

[4] c. 4. Hic quaeritur quomodo: 2a pars.

 

[5] [CXCII, 593] c. 5. in v. libro de tri.: vel c. xi.1

 

[6] c. 6. Bl. f4a in v. li. de tri.: c. xi.

 

[7] [594] c. 7. Hic quaeri potest utrum: 3a pars.

 

[8] c. 8. Donum ergo donatoris: Magister. — donum etiam ab acterno: Ergo [9] ista relatio insufficiens nec mirum.

 

 

[10] Dist. 27.

 

[11] c. 1. Bl. f4b quas Augustinus superius: de fide ad Petrum.

 

[12] [595] c. 2. zum Ganzen: Hylarius equivocat nomen pater dicendo: proprium est [13] patris, quod semper pater est. Primum pater velut absolute capit, [14] 2m relative sive adjective. Alias quomodo sonat: proprium patris [15] est pater? et idem est proprium sui ipsius.

 

[16] c. 4. Bl. f5a Unde Johannes Damascenus: li. 3. c. 6.

 

[17] zum Ganzen: Ista distinctio Magistri causa fuit multarum phantasiarum: [18] et si non esset posita, facillime per dialecticas nominum [19] resolutiones determinaretur. Verumtamen et hi nobis profuerunt, [20] qui occasiones dederunt inveniendae veritatis, etiam si erassent.

 

[21] [596] c. 5. in v. li. de trini.: c. 7. — in sexto libro de trinitate: c. 2. — Verbum [22] secundum quod: Contra: verbum est eque absolutum nomen ut [23] sapientia vel hoc eque relativum ut illud, quia Sicut verbum [24] dicentis verbum est, ita sapientia sapientis sapientia. Dicens verbo [25] dicens, sapiens sapientia sapiens. Et nulla est ratio diversitatis. — [26] non hoc: hic. — est quod: qui. — Item in eodem: c. 2.

 

[27] Bl. f5b Idem in v.: c. 13.

 

[28] [597] c. 7. in vi. libro de trinitate: c. 2.

 

[29] c. 8. in vi. li. de tri.: c. 2.

 

[30] c. 9. dicitur illud de illo: scilicet denominando idem nomen. — potest illud [31] de illo: per idem vocabulum. — in eodem libro: li. 5. c. 8.

 

 

[32] Dist. 28.

 

[33] [598] c. 1. Bl. f6a in v. li. de trini.: c. 6. — alia qua: notio. — porro particula: [34] scilicet non.

 

[35] [599] c. 3. Bl. f6b in iij. libro de trinitate: circa medium.

 

[36] c. 5. Bl. f7a Praeterea quaeri solet: 2. — in v. li. de tri.: c. 6.

 

[37] [600] c. 6. in vij. li. de trinita.: c. 4.

 

[38] c. 7. Illud etiam sciri.: 3. — in li. de fide ad Petrum: c. 2.

 

 

 

[Seite 50]

 

[ 22 5. mẽ]

 

 

 

[1] Dist. 29.

 

[2] c. 1. Bl. f7b in iiij. libro de trini.: c. 18.

 

[3] c. 2. cepit esse principium: non tamen solus cepit esse principium. — hanc [4] [CXCII, 601] trinitatem esse unum: Ro. xi. — in v. li. de trini.: c. 18.

 

[5] Bl. f8a de illo quod operetur: 1. Cor. 12.

 

[6] c. 3. patrem ab origine: i.e. sine. — ab initio: patre. — non ipsum ab [7] initio: i. e. cepisse. — ab initiali: i. e. principali. — filius habeat [8] initium: i. e. inceperet.

 

[9] [602] filius habeat principium: habere principium/ [10] Esse de principio }differunt.

 

 

[11] Dist. 30.

 

[12] c. 1. Bl. f8a in v. li. de trini.: c. ultimo.

 

[13] c. 2. in eodem li.: et c. eodem.

 

[14] [603] Bl. ga sed nullam notat relationem: i. e. rem relationis.

 

[15] c. 3. quaestio superius proposita: scilicet in fine Dis. 18. — sed appellatio [16] dati vel donati: Quoniam omne datum est relativum ad recipientem. [17] Sed cum dicitur dans et datum est relatio nominalis: quia idem [18] est dans et datum scilicet ipse spiritus sanctus.

 

 

[19] Dist. 31.

 

[20] [604] c. 1. Bl. gb ut ait Hylarius: li. 4. — in v. li. de trini.: c. 3. — secundum [21] hoc quod ad patrem: i. e. secundum relationem. — Idem in sexto [22] libro: c. 4. — In omnibus ergo: 5. metaphysicae. [23] Identitas est plurium una substantia [24] Aequalitas est plurium una quantitas [25] Similitudo est plurium una qualitas [26] Hoc secundum rigorem verborum in solo deo est verum.

 

[27] c. 2. Non ergo secundum quod: non ex notione scilicet relativa, quia licet [28] aequalitas sit notio pluralitatis, tamen non distinctae hujus vel [29] hujus personae.

 

[30] [605] c. 3. Non est igitur hic: 2a pars. — non eo secutum: i. e. aliquorsum.

 

[31] c. 4. Bl. g2a tria si a se invicem verbessert in tria si et ad se invicem.

 

[32] c. 5. videtur designata proprietas: scilicet propter expositionem Augustini. [33] — pater autem non habet: Respondet.

 

[34] c. 6. quam dicitur ingenitus: Et quod haec sit intentio Hylarii, patet ex xii. [35] li. col. x. ubi dicit sic: Ab eo autem esse i. e. ex patre esse [36] nativitas est. Esse autem semper ab eo qui semper est, aeternitas [37] est. Aeternitas vero non ex se, sed ex aeterno. Ex aeterno autem [38] nihil aliud quam aeternum. Haec ibi &c..

 

[39] c. 8. Bl. g2b in dem am Rande befindlichen Citate aus Hilarius ist genitus [40] naturae secundum verbessert in genitus naturam secundum.

 

 

 

[Seite 51]

 

[ 3 om̃e 36.]

 

 

[1] [CXCII, 606] c. 9. in vi. li. de trini.: c. 2. — Unde Paulus et Apollo: 1. Cor. 3. — Unde [2] apostolus: 1. Cor. 6. — in li. de heresi: c. 50. — Aug. in codem [3] libro: c. 42. — Aug. super Joh.: Omelia 36. — Ego et pater [4] unum sumus: Jo. x.

 

[5] [60] c. 11 in in v. li. de tri. ist v. verbessert in xv. Hierzu: c. 27. — in vij. li. [6] de tri.: c. 4. vel. x.

 

 

[7] Dist. 32.

 

[8] c. 1. Bl. g 3a autoritates supra positas: dist. x. — in xv. li. de trini.: c. v. [9] — in bonus, malus, immortalis ist malus verbessert in magnus. — [10] Ideoque si pater et filius: i. e. pater et filius non tantum sunt in [11] seipsis, sed in spiritu sancto. Per diligere enim hic non productio [12] personae, sed inexistentia intelligitur. Alias falsissimum esset, quod [13] ait Augustinus: Esse et diligere sunt idem in deo. — sed etiam dono: [14] ut sequitur, ergo videtur et esse per donum.

 

[15] c. 2. licet supra positum: dis. x. — in vi. li. de trini.: c. 4. vel 5. [16] Manifestum est quod: Si spiritus sanctus est conjunctio et unitas [17] patris et filii, quomodo ergo essentia est unio et concordia patris [18] et filii? Si dicis: tamen spiritus sanctus est essentia, igitur, Tunc [19] cur non filius est nexus patris et spiritus vel pater filii et spiritus? [20] Cur hic dicit Augustinus, quod nexus quo uterque conjungitur, non [21] est aliquis duorum? cum tamen essentia sit uterque duorum, ergo [22] differunt illi duo nexus.

 

[23] Hic potest dici, quod appropriate id convenit spiritui sancto. [24] Melior autem solutio est haec. Credo in deum patrem omnipotentem [25] et in Ecclesiam sanctam catholicam. Quia quis dicet, quomodo [26] persona spiritus sancti sit unio patris et filii, cum esse talem personam [27] sit distingui a patre et filio? Esse enim personam est etiam [28] distingui et distinguere personaliter. De appropriato autem quis [29] dicet, quod solum ex parte nostri intellectus ei attribuatur? Si non [30] est ita in re, cur false ei appropriamus, cum nihil in eo sit prae [31] aliis? Vide tu, an mos sit scripturae sic loqui de appropriatis et [32] aliis: Non vidi nec audivi. Igitur: Credo.

 

[33] non diligere per spiritum sanctum: i. e. non negat patrem per spiritum [34] sanctum diligere, sed negat exclusivam illam solum: per spiritum [35] sanctum diligit pater.

 

[36] c. 3. Practerea diligenter: 2a pars. — investigari oportet utrum: quae per [37] idem solvitur, si prima solvitur.

 

[38] [608] Bl. g3b nec genitricem nec conditricem: in fine i. e. c.1 — sed seipso sapientia

 

[Seite 52]

 

[1] ingenita: Eandem responsionem adhibe primae quaestioni ut sic: [2] Pater et filius diligunt se spiritu sancto, non quod per eum sint [3] pater et filius diligentes, sed quia spiritus sanctus amor est de [4] patre amore et filio amore omnino conformiter, ut patet. Et haec [5] est responsio: capiendo verbum diligere sicut homo nomen deus, [6] quando dicitur deus de deo, lumen de lumine. Aliam responsionem [7] vide infra in fine hujus distinctionis.

 

[8] [CXCII, 609] c. 4. in alia sapientia datur, alia ist datur verbessert in pater.

 

[9] c. 5. filius est sapiens 1 per se: deus. — li. ix. de trini.: circa medium. — [10] Infirmus sit: scilicet concedo. — sed non a se vel de se: Ponatur [11] loco sapiens hoc nomen deus, et omnia sunt plana et patent.

 

[12] c. 6. Bl. g 4a Haec et his similia: et per consequens multa similia et fere [13] omnia commentaria super sententias.

 

[14] c. 7. zum Ganzen: Hic textus valde accedit ad contradictionem.

 

[15] [610] c. 8. Praeterea diligenter notandum: 3.

 

[16] Sicut enim idem est: Sed contra: supra distinctione dis. xvij. diffinitum [17] est, quod pater et filius diligunt se spiritu sancto et, quod [18] ipse est charitas qua diligimus deum: igitur Si spiritus sanctus est [19] communis amborum charitas et si in ipso diligunt, quomodo nunc [20] hoc negabitur?

 

[21] atque autoritate Augustini: dis. x. et ibidem etiam similis Hieronymi [22] authoritas. Spiritus sanctus est dilectio quam habet pater in filium [23] et filius in patrem. Haec est valde expressa authoritas. Item dis. [24] xvij. et xviij. de dono quod est solus spiritus sanctus.

 

[25] Cum idem ergo sit ibi: Ego dicerem quidem, quod diligere est idem [26] quod esse, sed non esse diligentis tantum, sed diligentis, dilecti et [27] dilectionis, ita quod diligens et ens non sit aliud et aliud nec dilectus [28] et ens aliud et aliud: immo idem ens nec dilectio et ens aliud. [29] Sic eodem modo de Sapere dicendum est. Hoc alibi latius dixi.2

 

[30] c. 9. Bl. g4b Hylarius in i. lib. de tri.: ca. vel columna x.

 

[31] sed tantum spiritus sanctus tanquam: hoc verum est, quia non [32] sequitur: pater diligit spiritu sancto, ergo est eodem.

 

[33] Eam tamen quaestionem lectorum: Ad istam difficultatem sine temeritate [34] et praejudicio dico: quod stante fundamento Augustini, scilicet [35] idem esse in deo diligere et esse et sapere &c.. tunc ista oratio: [36] pater et filius diligunt se spiritu sancto tantum valet: i. e. pater [37] et filius sunt in spiritu sancto vel (quod idem) habent se vel habent [38] suam essentiam in spiritu sancto et nihil aliud. Qua non minus [39] vera est haec: pater et spiritus sanctus diligunt se filio et filius et [40] spiritus sanctus diligunt se patre et quaelibet duae diligunt se tercia [41] et singula diligit se singulis et omnes tres diligunt seipsis. Et ista

 

[Seite 53]

 

[1] ultima satis clare totum id confirmat. Quia utique omnes diligunt [2] se charitate et essentia, igitur cum quaelibet sit ipsa essentia, quaelibet [3] diligit se qualibet. Nam diligere hoc modo est nihil aliud [4] nisi unum fieri et esse, concordiam habere et unitatem servare: [5] quod utique facit quaelibet per quamlibet et qualibet et in qualibet. [6] His tamen non obstantibus appropriate dicitur ‘pater et [7] filius diligunt se spiritu sancto’ et non ‘pater et spiritus sanctus in [8] filio’, quia charitas appropriatur spiritui sancto. Simile est judicium [9] de his pater intelligit se filio et spiritu sancto, pater‘ et filius [10] sapiunt se spiritu sancto &c..’ licet ista sit appropriata ‘pater sapit [11] se filio’, quia accedit huic ‘pater dicit se filio’. Illa autem ‘pater [12] et filius diligunt se spiritu sancto’ accedit huic ‘pater et filius spirant [13] se spiritu sancto’ i. e. suam essentiam spirando dant, quae omnes [14] sunt verae ex usu doctorum, quia dicit Augustinus, quod pater [15] genuit alterum se. Aeque enim repugnat dicere se et gignere se, [16] dicere alterum se et alterum se gignere. Si ergo conceditur, quod [17] dicit se alterum et dicit se filio, ita et genuit se alterum et genuit [18] se filio. Quid obstat, ne dicatur ‘pater et filius diligunt se spiritu [19] sancto sive spirant se spiritu sancto’? Qui igitur non potest aliter, [20] dicat sicut nunc, quod diligere capiatur ibi pro spirare, et plana [21] erunt omnia. Sicut si dicere capiatur pro gignere: Ubi si quis [22] illam negare velit ‘pater gignit se filio’ et per consequens istam [23] ‘pater et filius spirant se spiritu sancto’, Istam tamen non potest [24] negare ‘pater dicit se verbo et filio’ (quia est b. Augustini). Ergo [25] nec istam ‘pater et filius diligunt se spiritu sancto’, utrobique autem [26] nihil significatur nisi processio et notio. Quia tunc dicere se filio [27] est filium gignere, ergo et diligere se spiritu sancto est spiritum [28] sanctum producere.

 

[29] Haec rata sunt apud me stando sententiae Augustini, quod [30] idem sit actus primus et 2us in divinis, scilicet esse et intelligere [31] et sapere. Alias secus dicendum.

 

 

[32] Dist. 33.

 

[33] c. 1. Bl. g5a clamat autoritas: in praefatione de s. trinitate. — superius [34] quoque: dis. 26. — sicut supra autoritate Hiero.: dis. 25. c. ult. [35] [CXCII, 611] — quia supra latius posuimus: dis. 25.

 

[36] c. 3. in vij. li, de trini.: ante medium. — Idem in vi.: post medium. — [37] Idem in vij.: circa medium.

 

[38] c. 4. sicut supra Hieronymus: dis. 25.

 

[39] Quomodo enim differt pater: Huc vide, quod dicitur supra dis. 25. c. 5. [40] de personis. Respondetur tamen huic captioni: quia verum est, [41] quod non differunt in essentia, et essentia est persona, hoc ipso

 

[Seite 54]

 

[1] quo nominas plures, contradicis tibi. Dicis enim: pater et filius si [2] conveniunt persona, ergo nullo modo differunt, cum persona sit [3] essentia. Respondeo, quod quia non licet dicere tres essentiae sicut [4] tres personae: alioquin facile esset ad omnia dici: tu autem assumis [5] hoc nomen persona, tanquam proprie sit admissum et sine necessitate. [6] Quia eadem facilitate possis arguere, quod filius esset pater sic [7] arguendo: pater est essentia et filius est eadem essentia, igitur filius [8] est pater; omnino est simile argumentum: quia si differunt ex hoc [9] quod pater et filius, et tamen pater est essentia in qua conveniunt. [10] Igitur in quo conveniunt, in eo differunt. Est igitur stultum argumentum [11] et nullum. Et eadem solutio utrique debetur utpatet.

 

[12] Pater est essentia / [13] filius est eadem essentia — igitur pater est filius: Sic [14] persona est essentia / [15] persona alia est eadem — igitur persona est persona sive quod idem [16] est: persona convenit in persona cum alia.

 

[17] c. 5. Bl. g5b verbo Hilarii respondeo: li. 2. c. 4. — stupor est: obtusitas. — [18] Non ergo aliquid addendum: Dicit Cameracensis li. 1. q. 5. ar. 1. [19] Hoc est verbum notabile. — non intelligitur: Excipiuntur ab hac tua [20] sententia soli Scotistae et theologi nostro tempore: illi enim quaerunt [21] et intelligunt.

 

[22] [CXCII, 612] c. 7. ut ait Johan. Damas.: li. 3. c. 6. supra dis. 27.

 

[23] c. 8. hic cum Hylario: li. 2° c. 6.

 

[24] c. 9. Bl. g6a verba Augustini super illum locum psal.: ps. 68.

 

[25] [613] c. 10. non hoc est quod pater: i. e. ipse pater. ‘Esse quod pater’ capitur [26] aequivoce ab Augustino: nam quando dicit verbum secundum quod [27] sapientia, est hoc quod pater i. e. Essentia secundum quod verbum, [28] non est hoc quod pater i. e. persona patris.

 

 

[29] Dist. 34.

 

[30] c. 1. Bl. g6b in qui in vij. li. de tri. ist vij. in viij. verbessert. Dazu ante [31] medium. — spiritum dei nominans: Ro. 8. — Si quis autem [32] spiritum Christi: 2. thimo. 1.

 

[33] [614] c. 2. Spiritus domini super me: isaie. 61. — In spiritu dei ejicio: Matthei. 12. [34] — Effundam de spiritu meo: Joelis 2.

 

[35] Bl. ha Idcirco qui ab eo: Jo. 16. — In aliquo differt Christi: loquitur [36] rhetorica concessione volens maxime negari. — humano sensu de [37] deo loquendum est: li. 1. c. x.

 

[38] [615] c. 4. aliud deum esse et aliud quod dei est: Nec in creaturis omnino verbaliter [39] verum est. Nam ut ait Augustinus, [darüber: 2. colos: xv: [40] c. xix] Corpus et corpus carnis sive caro et corpus carnis idem [41] sunt: Sic essentia rei est res ipsa: Est autem verum, ubi est constructio

 

[Seite 55]

 

[ 35 omẽ 9.]

 

[1] partis cum toto aut accedens cum subjecto aut alias relativum [2] reale cum alio suo correlativo.

 

[3] quae se omnem: totam. — per sua: qualibet. — edocet: demonstrat. [4] et sua non aliud: Sua quae sunt? Bonitas, sapientia, potestas &c. [5] Ubi ergo unum illorum esse docetur, tota deitas ibi esse monstratur: [6] et hoc est per sua omnem ubique doceri deitatem, quia sunt idem.

 

[7] distinctionem habendam fore secundum intelligentiae rationem: Intelligentiae [8] est distinctio, sed non rei. Cujus ratio est, quia nec [9] nominare potest homo nec cogitare aliquid verbum quod utrumque [10] significet, licet sint unum. Excedit enim rei perfectio, licet sit una [11] tantum, ita, ut non possit eam homo etiam infinitis distinctisque [12] nominibus eloqui. Ergo non sequitur ibi: est distinctio intelligentiae, [13] ergo et rei: quia incomparabile est quod assumitur. Esset autem [14] vera et bona consequentia, si comprehenderetur. Tunc enim si [15] esset distinctio in comprehensionibus, esset etiam in re. Haec tu [16] nota, quia plura gerunt in occulto quam in publico ostentent.

 

[17] c. 5. Bl. hb Hic considerandum est: 2a pars.

 

[18] c. 6. Ex praedictis constat: 3a pars. [CXCII, 616]

 

[19] c. 9. Bl. h2a Augustinus in libro secundo: 1) c. 13.

 

[20] c. 10. quae supra diligenter: Dis. xxij. [617]

 

[21] c. 11. nec potuisse nos ad illam pervenire: 2) juxta illud ps. 138. ‘Mirabilis [22] facta est scientia tua ex me’. Quare non ex te? Quia deo nihil [23] mirabile, quia nihil ei novum, magnum aut latentis causae, quae [24] sunt motiva admirationis.

 

 

[25] Dist. 35.

 

[26] c. 1. Bl. h2b Praedestinavit quos praescivit: Ro. 8. — Elegit nos ante: [27] Ephe. 1. — Esaias ostendit dicens: c. 64. et 1. Cor. 2.

 

[28] c. 4. Bl. h3a ut ait Ambrosius: c. 5. de trini. [618]

 

[29] c. 5. Augustinus super Gen.: 5. c. 6. alii c. 18. — facta cognovit: Sicut nos. [30] Sicut nos nota facimus et non facta cognovimus, quando verba [31] facimus. — Apud quem non est: Jac. 1. [619]

 

[32] c. 6. et ea quae futura sunt: et originaliter Job. — secundum illud Qui: [33] Ro. 4. — ut ait Ambrosius: circa finem.

 

 

[34] Dist. 36.

 

[35] c. 1. Bl. h3b Unde Augustinus de verbis apostoli: omelia 9.

 

[36] sed in praesentia sua nondum erant: i. e. ipsae existentes res non [37] habebant esse proprii generis in deo, licet utique fuerint in natura [38] divina per cognitionem.

 

 

 

[Seite 56]

 

[ 25 om 57.]

 

 

[1] c. 2. Post praedicta quaeritur: 2a pars. — ut ait Augustinus: de praedestinatione [2] sanctorum. — qua dixit apostolus: Ro. xi. — ut ait [3] propheta Et alta: 137. — Et alibi ad deum: ps. 16. — Alibi [4] propheta. Quia: ps. 74. — Unde Cassio. super psal. dicit: xvj. — [5] Cognoscit ergo deus et bona et mala: Sciendum, quod mala, inquantum [6] talia, non includuntur in hac dictione omnia, quia sunt purum nihil [7] et privationes. Scit ergo deus mala i. e. scit ea quae sunt non bona. [8] Et omnes sunt negative exponendae quae sunt similes orationes.

 

[9] c. 3. Bl. h4a mala tamen non cognoscit: Ratio hujus est, quia sicut ‘ex’ notat [10] patrem, ‘per’ autem filium, ‘in’ spiritum sanctum, nunc autem spiritui [11] sancto attribuitur voluntas, non debet dici esse in deo quod voluntas [12] ejus non approbat. — Ambrosius in ij. lib.: c. xi.; alii li. 3.

 

[13] [CXCI, 621] c.4. am Ende: Ratio est: quia peccatum non est aliquid, sed negat aliquid. [14] Bonum enim et malum differunt sicut ens et nihil. Unde deus [15] scit bona et mala: utpatet tantum: Scit entia et non entia: jam [16] patet improprietas locutionis, quia quod nihil est sciri non potest.

 

[17] c. 6. Illud etiam hic annectendum: 3.

 

 

[18] Dist. 37.

 

[19] c. 1. Bl. h4b sine sui diffinitione: determinatione. — in quo plenitudo divinitatis: [20] Col. 2. — in libro de praesentia dei: quem ipse vocat [21] epistolam li. retract. c. 49. — Hylarius quoque in viij. li. de tri.: [22] supra dis. 34.

 

[23] [622] Celum et terram ego: Hiere. 23. — Et quod plus est: sap. 1.

 

[24] c.2. Bl. h5a Unde per Esaiam: ultimo. — in li. Sap.: 7. — Augustinus [25] super Joh.: omelia 57.

 

[26] c. 3. in li. contra Maximinum: c. xx.

 

[27] zu dem Ganzen: Sicut radius vitrum penetrans vel aquam, etiam si [28] aqua non esset vel periret, non ideo radius perit.

 

[29] [623] c. 6. Bl. h5b ita multa loquimur quae: Et eodem modo Scotistae de suis [30] formalitatibus loquuntur.

 

[31] ista sit: penitus ignoramus: igitur loquimur quod non intelligimus. [32] Ergo fatui sumus? Utique, quoniam placuit deo per stultitiam salvos [33] facere credentes, ut stultam faciat sapientiam mundi 1. Cor. 1.

 

[34] [624] c. 8. a fine usque ad finem: Sap. 8.

 

[35] c. 9. Cunque divina natura veraciter: 2a pars distinctionis.

 

[36] [625] c. 13. Bl. h6a Beda super Lucam: Luce. 1. super verbo ‘Ego sum Gabriel qui sto’ &c..

 

[37] Bl. h6b ita in li. de tri.: alii in li. de spiritu ca xj.

 

[38] [626] c. 14.Idem quoque super psal.: ps. 147 super verbo ‘Velociter currit sermo [39] ejus’. — ita inquiens. Deus: q. xx.

 

 

 

[Seite 57]

 

[ 23 debet 37 abta]

 

 

 

[1] Dist. 38.

 

[2] c. 1. Bl. h7a in xv. li. de tri.: c. 13. — Unde in ecclesiastico: c. 23. — [CXCII, 627] [3] Idem quoque in vi. li.: c. ultimo.

 

[4] zum Ganzen: Notandum, quod relativas unt sibi mutua causa essendi [5] aut sunt neutrum utri causa, quia mutuo se ponunt: igitur licet [6] divina potentia sit causa creaturarum, tamen praescientia dei non [7] minus est causa creaturarum nec magis quam creatura est causa [8] praescientiae dei: quia sunt relativa et mutuo a se denominantur. [9] Nec potest fieri, ut deus praescierit, si non sunt futura, nec possunt [10] esse futura, si non praescierit. Ex quo sequitur ultra: licet homo [11] sit causa hominis, non tamen pater est causa filii. Et nisi philosophia [12] multa monstra peperisset nobis: multa facile solveremus [13] quae nunc sunt impossibilia solutu. Ecce omnis philosophia dicit, [14] quod pater sit causa filii, quod proprie non est verum. Quia homo [15] non habet hoc nomen nisi, postquam generaverit filium: post autem [16] causationem jam non est causa.

 

[17] Corollarium sequitur. Deum praescire aliquid et ipsum non [18] evenire posse est destruere primam partem: et quod deus non praesciat [19] et simul praesciat quod implicat, ergo, sicut res, potest non [20] praescire. Quam cito hoc dixeris, etiam dixisti deum potuisse non [21] praescire, quod verum est. Error autem venit inde, quod imaginantur [22] praescientiam esse quandam regulam haerentem in deo immutabilem, [23] cum hoc sit falsum. Sed sic debent imaginari: sicut deus videns [24] et objecta ei praesentia, ut nobis videntibus accidit. Totum illud [25] includitur in praescientia.

 

[26] c. 3. Neque etiam res futurae: Verum est, quod rei illi quae est praescientia [27] non sunt causae, tamen bene causae, quare dicatur praescientia, ex [28] natura relativorum. — super epistolam ad Roma.: c. 9.

 

[29] c. 4.Bl. h7b Unde Aug. super Joh.: super illud Jo. 12. cum autem tanta [628] [30] signa fecisset coram eis &c.. — per prophetam praedixit: Isa. 6. — [31] Ideoque si ea quae ille: Bona ratio: quia si scientia ejus est causa [32] scitorum peccatorum, igitur non erunt peccantium, sed illius quod [33] est causa eorum: ergo sequitur, quod si praescivit peccata esse [34] eorum false praescivit, quia suae praescientiae erunt. — et autoritatis [35] beneplacitum: Sed tamen praescientia non est causa eorum, quia [36] non necessario facit, si praescit: licet necessario agat, si sit causa.

 

[37] c. 5. Potest equidem non fieri aliquid: scilicet abstracta praescientia. — et [38] illud tamen praescitum: et potest non esse praescitum. — quia si [39] illud non fieret, nec a deo: scilicet respectiva praescientia. — praescitum [40] esset fieri: hoc repugnat priori dicto. — ergo necessario cuncta:

 

[Seite 58]

 

[ 21 magis 32 abte]

 

[1] negat in consequentia. — Possunt enim haec conjunctim intelligi: [2] concludendo utrumque scilicet praescientiam et eventum. — ut conditio [3] sit implicita: scilicet si praescit/[4] si evenit [5] non potest utrumque simul esse: Ratio autem omnium est, quia relativa [6] simul se ponunt, ergo si unum ponitur, impossibile est aliud removeri. [7] — quomodo futurum deus praescivit: quia et ipse potest non eam [8] praesciisse. — hoc modo futurum praescivit: licet potest non praesciisse [9] hoc modo.

 

[10] zur ganzen Distinctio: Ista omnia non intelliguntur, nisi quis assuescat [11] intelligere primo, quod omnia nomina de deo dicuntur per discursum [12] creaturarum et ideo improportionabiliter. Secundo illud ps. ‘Quoniam [13] mille dies ante te sicut dies hestierna quae praeteriit’, oportet [14] intellectum exuere omnibus phantasiis praeteriti, futuri, praesentis [15] temporis, quoniam sicut ipse respectu creaturae nullum habet tempus, [16] ita econverso creatura respectu illius non est in tempore, sed omnia [17] simul fiunt, et temporum vicissitudo est solum in comparatione [18] rerum mutua et multitudine. Hoc cum sit profundum, alias dicendum [19] erit: quia mirabilis hic latet eruditio. Sicut igitur, quando res [20] magis accedit ad multitudinem et tempus, tanto minus est et quanto [21] magis accedit ad unum et extra tempus, tanto majus est: Nunc [22] igitur, sicut quod ego non possum nescire, quod in puncto mihi [23] praesens videtur, et tamen non sum causa, quare hoc sit, immo [24] possit non esse, ita coram deo sunt omnia.

 

[25] Hujus manuductionem capiamus ex nobis: sicut spiritus est [26] in loco, ita deus in tempore et loco. Sed spiritus in qualibet parte [27] totus et in toto totus est simul, ergo &c.. Et sicut anima in corpore [28] et qualibet parte corporis, ita deus in toto mundo. Anima enim [29] non habet heri nec cras, sed semper vigilat.

 

[30] Bl. h8a Am Schlusse der Conclusio: Istas propositiones Magistri oportet notari: [31] quia saepe mutat suppositionem, ut dicat illud esse praescientiam [32] quod est deus abstracte, et alias illud quod est respective praescientia.

 

[33] Verbum ‘potest’ semper consimiliter ponatur ad utrumque et [34] nunquam circa unum tantum, ut [35] deus praescit: ergo necessario res eveniet/[36] res potest non evenire: igitur deus potest non praescivisse eam. [37] Nota, quod istae orationes idem significant et sunt prope synonymae: [38] Deus praescit et res eveniet. Item: res potest non evenire et deus [39] potest non praescire. Igitur mutuo se inferunt. Sicut: pater est, [40] ergo filius est. Et filius potest non esse, igitur pater potest non esse.

 

 

 

[Seite 59]

 

[ 16 szsu 9to]

 

 

 

[1] Dist. 39.

 

[2] c. 1. Augustinus in xv. lib.: c. 13. — sed ei nosse de patre: c. 14. [CXCII, 629]

 

[3] c. 2. Bl. h8b Potest ergo scire vel praescire: licet non praesciat. — scire vel [630] [4] praescire ex tempore: Sicut nihil incipit futurum esse ex tempore, [5] sed ab aeterno fuit futurum, ita praescientia dei. — quod nunquam [6] est: sed potest fore. — vel praescitum est ab aeterno: licet possit [7] esse praescitum. — posse scire vel praescire: i. e. in sensu exposito. [8] — ab aeterno non scivit vel: licet possit ab aeterno sciisse. — quasi [9] utrumque simul esse possit: i. e. modo scire et ab aeterno non scire.

 

[10] c. 4. (ut ait apostolus) cura: 1. Cor. 9.

 

 

[11] Dist. 40.

 

[12] c. 1. Bl. ia in li. de praedestinatione: ante medium. — in li. de correctione: [631] [13] c. 8. — In Apocal. inquit: 3. — Si alius non est accepturus: Hoc [14] autem non sequitur ex isto verbo, sed videtur intelligi de quolibet.

 

[15] c. 2. Bl. ib Si vero simpliciter intelligatur: sine conditione. — praedestinatus [16] non potest damnari: i. e. in sensu concreto.

 

[17] c. 3. unum in deo est: suppositaliter. [632]

 

[18] c. 4. ut ait apostolus Reprobatio: Ephe. 1. — ut ait Fulgentius: In ser. de [19] Epipha.

 

[20] Bl. i2a Unde apostolus ait Cujus: Ro. 9.

 

 

[21] Dist. 41.

 

[22] c. 1. Bl. i2b obduratio vero non est: licet obduratio non sit sine merito, [633] [23] tamen reprobatio est sine merito.

 

[24] c. 2. in li. retract.: primo c. 23. — de qua dicit apostolus: Ro. 9. — Idem [25] deus qui operatur: 1. Cor. 12.

 

 

[26] Dist. 42.

 

[27] c. 1. Bl. i3b pluribus autoritatibus comprobatur: Iob ultimo: ‘scio, quia [635] [28] omnia potes’.

 

[29] c. 3. in xv. li. de tri: c. 14. [636] [30] c. 4. zum Ganzen: Ex istis omnibus orationibus colligitur non debere vim [31] verborum attendere, sed sensum, quia istae sunt omnes improprie [32] et per oppositum intelligendae, ut deus non potest peccare i. e. non [33] potest non bene facere i. e.1) [34] c. 6. Bl. i4a Aug. in enchi: c. 95. — in li. de spiritu et litera: c. 2. — [35] Joh. Chrys. in omel. quadam: scilicet 4. — dicente propheta: [36] ps. 113. — voluntati quis resistit: Ro. 9.

 

[37] c. 8. sic et spiritus sanctus. Unde: supra dis. 32. c. 5.

 

[637]

 

[Seite 60]

 

[ 6 9̄ justitia]

 

 

 

[1] Dist. 43.

 

[2] c. 1. Bl. i4b sed quis audeat hoc dicere: Bene non facit omnia justa possibilia, [3] sed tamen omnia justa praevisa facienda.

 

[4] [CXCII, 638] c. 3. verba domini in Gen.: 19.

 

[5] c. 4. zum Anfang: Ista argumenta procedunt ex stulta imaginatione, quasi [6] sit contra justitia deo posita secundum quam agere teneatur, quod [7] blasphemum est. Igitur secluso vocabulo propter occasionem vanae [8] agitationis ponatur loco ‘justitia’: ‘voluntas’ et erunt omnia plena, [9] cum idem sit voluntas et justitia.

 

[10] [639] c. 5. Bl. i5a in Hoc solum potest ist ergänzt non. — per quod videtur non [11] posse facere aliquid nisi quod vult: Sed est aequivocatio in verbo [12] ‘vult’. Primo modo capitur pro voluntate placiti, 2o pro voluntate [13] signi. — Idem in vii. li. confess.: c. 4. — ipsa secundum Mat.: 26. [14] — contra illos qui Christum ceperunt: luce x. matthei xi. — Item [15] in eodem: c. 94.

 

 

[16] Dist. 45.

 

[17] [642] c. 4. Bl. i6b Aug. in libro. lxxxiij. q.: q. 28.

 

[18] c. 5. Bl. ka in tertio libro de trinitate: c. 4. — Ubi enim non operatur: [19] ibidem c. 1. — et non solum facit ea: ibidem c. 2.

 

[20] c. 6. Quibus modis accipitur dei voluntas: Hugo de sacramentis li. 1. p. 4. [21] [643] c. 2. — de qua propheta: ps. 113 et 134. — Et apostolus Voluntati: [22] Ro. 9. — Et alibi: Ro. 12.

 

[23] c. 7. Unde propheta: ps. 110. — Misericordias domini: ps. 88. — Justiciae [24] domini: ps. 18.

 

[25] c. 9. Fiat voluntas: Matthei. 6. — Qui facit voluntatem: Matthei. 12. — [26] in libro de spiritu et litera: ante medium.

 

[27] c. 11. Bl. kb Aug. in ench.: c. 95.

 

 

[28] Dist. 46.

 

[29] [644] c. 1. Qui vult omnes: 1. thi. 2.

 

[30] Bl. k2a Dominus quoque in evangelio: math. 23. — omnia quaecunque [31] voluit: 113.

 

[32] c. 2. Aug. in ench.: c. 96.

 

[33] c. 3. Ideoque cum audimus: Enchy. c. 102.

 

[34] [645] c. 5. Bl. k2b Aug. in ench.: c. 95.

 

[35] [646] c. 6. Illi vero qui dicunt: Velle-Nolle/[36] Non nolle-non velle

 

[36] c. 7. Aug. in eodem: c. 13. — Hieronymus super Marcum: c. 14. — facienti [37] bonum est: sicut deus solus.

 

 

 

[Seite 61]

 

 

[1] c. 8. Unde apostolus Bonus: 2. Cor. 2. — Aug. in ench.: 12.

 

[2] c. 9. Bl. k3a interdum bona proveniunt: Ro. 8. — Aug. in lib. de trini.: [CXCII, 647] [3] 13. c. 16.

 

[4] c. 10. Aug. in lib. lxxxiij.: q. 3.

 

[5] c. 11. asserit in eodem libro: q. 4.

 

[6] c. 12. Hoc autem Aug. in eodem li.: q. 21. [648]

 

[7] c. 14. Bl. k3b tractans illud verbum apostoli: 1. Cor. 12.

 

 

[8] Dist. 47.

 

[9] c. 1. (ut ait Aug.) in libero arbitrio: li. de arbi. c. 7.

 

[10] Bl. k4a ita alios praeparavit ad gloriam: c. 99 ibidem.

 

[11] c. 2. super illum locum ps.: 16. — Unde Gregorius super Gen.: Gen. 39. [649] [12] — Aug. in ench.: c. 101.

 

 

[13] Dist. 48.

 

[14] c. 1. Bl. k4b Aug. in ench.: c. 100. [650]

 

[15] c. 3. Bl. k5a Aug. in ench.: c. 100. [651]

 

[16] c. 5. Aug. in ench.: c. 100. — actum voluerunt quem deus non voluit: Actum [652] [17] quidem, ut est res positiva, deus voluit, sed peccatum in actu deus [18] nec voluit nec noluit, sed non voluit, ut supra.

 

 

 

 

 

[19] Liber II.

 

[20] Dist. 1.

 

[21] c. 1 –3. Bl. l2b Zu dem Ganzen: Aristoteles: Omnia quaecunque voluit fecit. [653] [22] Respondetur, quod in deum non cadit praeteritum vel futurum, sed [23] omnia praesenter ei sunt. Ergo quandocunque de deo differentiae [24] temporum dicuntur singularitur, non excluditur aliqua de eis, quantum [25] est de se, nisi quantum relucet in effectu. Ita praedicta [26] authoritas non solum de praeterio intelligi debet, sed de omni [Tabelle: ] [Tabelle: ] [30] ratione scriptura tam sepe differentias temporum permiscet loquens [31] de praeterito, quando vult intelligi de futuro et econtra.

 

[32] c. 10. Bl. l3a Solet etiam queri: 3a pars et incidentalis. [654]

 

 

[33] Dist. 2.

 

[34] c. 1. Bl. l4a qualis facta sit: informis.

 

[35] c. 2. Primo omnium creata est sapientia: Patet hoc intelligi sanius de incarnatione [655] [36] Christi, quae est prima operatio dei i. e. prae omnibus [37] intenta, ad quam omnia ordinantur.

 

 

 

[Seite 62]

 

 

[1] c. 3. angelica et corporalis: mundus. — illud Salomonis. Qui vivit in eternum [2] creavit omnia simul: Et sequitur ibidem ‘Quis sufficiet enarrare [3] opera ejus?’

 

[4] c. 4. antequam tempus esset: i. e. curreret in tempore: i. e. intra

 

[5] [CXCII, 656] c. 5. Bl. l.4b illud Hieronymum dixisse: Quod Hieronymus loquatur distinguendos [6] annos visibiles ab annis spiritualibus. Sic enim quilibet [7] spiritus est dies et lux, et hi quanti sint, non est ore mortali [8] dicibile vel potest dici. Sicut dicitur ‘dies diei eructat verbum’. [9] Et verba ejus satis ad hoc sonat. Dicit ‘nostri’, necdum sex milia. [10] Ecce ‘nostri’ dicit, ubi excludit angelorum, qui sunt dies invisibiles. [11] Unde ‘qui vivis et regnas in secula seculorum (i. e. tempora spiritualia) [12] scilicet nostrorum. Amen.’

 

[13] c. 6. supra firmamentum: i. e. stellatum. — vel intellectuale: i. e. a sensu [14] remotum.

 

 

[15] Dist. 3.

 

[16] [657] c. 3. Bl. l5b libertate voluntatis differentes erant: Si quaeratur: cum angeli [17] sint simplices substantiae, quomodo tot in eis esse possunt? Respondet [18] Magister et bene, quod has distinctiones solus ille notat [19] qui est ponderator spirituum. Legi mille et omnes doctores, nullus [20] melius solvet hanc quaestionem. Scotus distinguit ea formaliter, [21] moderni ratione, antiqui realiter. Ex quibus omnibus colligitur [22] omnes eos nescire quid loquantur. Cum enim ista nemo viderit, [23] quicquid supra fidem additur, certissimum est figmentum esse [24] humanum. Similiter de anima.

 

 

[25] Dist. 7.

 

[26] [664] c. 2. Bl. mb Unde Hieronymus: Epis. X.

 

[27] c. 3. Ut enim Augustinus tradit in ench.: c. 15. vel alias. c. 104.

 

[28] [665] c. 4. Ad hoc enim repugnat gratia: non natura: Sed contra gratia non [29] necessitat, sed inclinat.

 

[30] c. 5. ut tradit Isidorus: de summo bono c. X. — Augustinus ait: Gen. 2. c. 2.

 

[31] c. 6. Bl. m2a Augustinus in libro iij. de trini.: c. 9. alii 7.

 

[32] [666] c. 10. Bl. m2b Aliud enim est ex intimo ac summo: c. ix.

 

 

[33] Dist. 8.

 

[34] [668] c. 2. Bl. m3a Nec dubitandum: 2a pars.

 

[35] c. 4. Bl. m3b Moysi dicit: Exo. 33. — in evangelio Johannis legitur: io.

 

[36] [669] c. 5. Gennadius indiffinitionibus ecclesiasticorum dogmatum: c. 49. — Demones [37] per energiam: Energia i. e. efficacia. Ergumenos debet dici et non [38] energumenos i. e. demone agitatus. Phantastica est et somnio [39] similis interpretatio ab ‘en’ i. e. in et ‘erge’ labor, ‘mene’ i. e. mens.

 

 

 

[Seite 63]

 

 

 

[1] Dist. 9.

 

[2] c. 1. Bl. m4a angelos: Ma. 18. — archangelos: Epis. Jude 1. — principatus: [CXCII, 669] [3] Ro. 8. — virtutes: Ro. 8. — dominationes: Ephe. 1. Supra omnem [4] principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne [5] nomen &c.. — thronos: Dan. 7. — cherubin: ps. 17. Ezech. 28. — [6] seraphin: Isaie .6. — tria terna: tres trinitates. — Dionysius: de [7] celesti Hierar. c. 6. 7. 8. 9.

 

[8] c. 2. ut beatus Gregorius ait: li. 2. omelia 14.

 

[9] c. 3. Bl. m4b sicut Gregorius ait: omelia 34. — Unde Gregorius: ut supra. [670] [10] — accepit in munere: nisi alius praehabeat.

 

[11] c. 4. ut tradit autoritas: ex Aug. 15. trin. 23. Puto autem quod in Confessionibus [12] hanc dicat sententiam.

 

[13] c. 5. testimonio autoritatis: Ezech. 28. — de ordine namque superiori: sicut [14] in Ezechiele patet. — Apostolus etiam principatus: Ephe. 6. — qui [671] [15] omnia in numero et mensura: Sap. xi. — et pondere: utsupra [16] dis. 3. c. 3.

 

[17] c. 7. Bl. m5a Gregorius namque ait: li. 2. omeliarum c. 4. — statuendos in [18] ordinibus angelorum: Luce. 15. — quod apostolus dicit: Ephe. 1.

 

[19] c. 8. Unde Gregorius: omelia 34 super Euangelium. — Deuteronomii: 32. [20] — angelorum dei: Nostra translatio habet: juxta numerum filiorum [21] israel.

 

[22] c. 9. Augustinus in enchiridio: c. 28. Idem 22. civi: dei c. 1. [672]

 

 

[23] Dist. 10.

 

[24] c. 1. Bl. m5b Daniele: 7. — Dionysius: c. 9. — hierarchia: celesti. — de [25] praelatione spirituum ait: verba scilicet Gregorii Dionysium allegantis.

 

[26] c. 2. Objectio contra illos: 2a opinio. — Esaias: 6. — Apostolus: Heb. 1.

 

[27] c. 3. Unde in psal.: 103.

 

[28] c. 4. Bl. m6a sathan: Satan per sin sinistrum i. e. tenue s et thet i. e. t [29] simplex. grece Diabolus, latine detractor vel adversarius. Beliaal [30] duplici ‘a’ malo. Unde est nomen demonis qui pater est omnis [31] mali, dicitur vel iniquum. Inde filii Belial et iniquitatis. Lifeiathan: [32] draco. Beliiaal.

 

[33] c. 6. Alii vero dicunt: 3a opinio. — quod Esaias ait: c. 13. [673]

 

 

[34] Dist. 11.

 

[35] c. 1. Bl. m6b ad custodiam deputati: Matthei 18. Jo. 14. — Hieronymus: [36] Epis. 32. — Gregorius: 20 moral. Et omelia 35 super lu. 11. — [37] Thobie: a 5 usque 12. — in actibus: 12.

 

[38] c. 2. Sed cum electi tot sint: ut supra dis. 9 secundum Gregorium.

 

[39] c. 5. Bl. na Esaias: 63. — Quis est iste qui venit: Contra istam glosam sunt [674] [40] mihi ista motiva: 1. quia Luce 2. dixit Angelus ‘natus est nobis

 

[Seite 64]

 

[1] hodie salvator mundi’. ‘Nobis’ dicit certe non aliquibus, sed eadem [2] ratione omnibus. 2o quia angeli tenentur Christum adorare sicut [3] et nos tenemur. Igitur prius oportet, ut noverint eum. Sed non [4] videtur dicendum, quod quem semper vident et adorant regem [5] gloriae, non viderint purpura regia indutum in qua adoratur a toto [6] mundo. 3o dicit Gregorius, quod angeli ante incarnationem patiebantur [7] se adorari. Sed post viderunt naturam nostram super se &c.. [8] ideo non ignoraverunt. 4o quia potest Luce verbum exponi in [9] persona Isaiae prophetae et non angelorum, quia in visione talia [10] videt. Sicut item de sanctis dicit ‘Qui sunt hi qui ut nubes volant? [11] 5o Quia omnes sunt administratorii spiritus missi &c.. igitur salutem [12] propter quam mittuntur non ignoraverunt. 6o pro 2a authoritate [13] sunt Apostoli Ephe. 3. Saltem in ascensione domini conceditur [14] omnes nosse Christi incarnationem. Sed Apostolus dicit, quod ipse [15] accepit gratiam illuminare omnes, quae sit dispensatio &c.. Ista [16] autem praedicatio apostoli, per quam innotescere dicit principatibus [17] et potestatibus, fuit utique post domini ascensionem. Igitur non [18] potest de angelis bonis intelligi nisi forte quoad admirationem, [19] sed malis angelis in confusionem. — hujusmodi mysterii cognitione: [20] Eph. 3. — Super quem locum: Hoc potest de malis intelligi, quia [21] Eph. 6 etiam dicuntur in celestibus spiritualia nequitiae. — praedicatio [22] per gentes dilatata: Non dicit, quod tantum sacramentum [23] illud sit absconditum, sed dispensatio et multiformis sapientia dei.

 

[24] c. 6. Augustinus super eundem locum: li. 5 super Gen. c. 19.

 

[25] [CXCII, 675] c. 7. Aliorum opinio qui dicunt: [Tabelle: ] [Tabelle: ] [30] ‘gaudium est angelis super uno peccatore poenitentiam agente’: igitur [31] majus gaudium super eodem salvato intensive et extensive de pluribus [32] talibus.

 

[33] c. 8. Isidorus de summo bono: li. 1. c. 4. — Gregorius in libro dialogorum: [34] 4. c. 32. — que ad mysterium trinitatis et unitatis pertinent: Contra [35] hoc est illud Apostoli Hebreos. 1. Et iterum eum introducit primogenitum [36] in orbem terrae, dicit ‘Et adorent eum omnes angeli dei’. [37] Item quod in Nativitate ejus ‘facta est eum angelo subito multitudo [38] coelestis exercitus’, quod id videtur dici, quod ‘omnes angeli’. Si [39] igitur angeli id noverunt, cur non et superiores? Ideo cum illis [40] sentio, quod omnes angeli noverunt factum incarnationis, sed non [41] in proprio genere facti nisi, cum factum esset. Sic ascenionem [42] ejus eodem modo. Etiam non est necesse dicere, quod haec omnia

 

[Seite 65]

 

[1] in verbo viderunt, quia est speculum voluntarium. 2o dico cum [2] aliis, quod ista verba Isaiae dicuntur in persona angelorum non [3] ignoratium, sed admirantium. Sicut in Judicio commonebuntur, [4] quod tamen jam de facto sciunt. Admirantur autem velut insinuative [5] aliis q. d. Videte: quis est iste? &c..

 

 

[6] Dist. 12.

 

[7] c. 2. Bl. nb Quod Aug. sensisse videtur: Augustinus li. 1. gen. c. 5 et in [8] multis locis. Numquam tamen asseruit. Unde dicit li. 7. c. ultimo [9] in fine: Si possunt haec melius dici, non solum non resisto, [10] verum etiam faveo: loquitur de origine animae. Sed in retractationum [11] libro clarius de eisdem libris. Tu autem, mi lector, quisquis [12] eris, hoc tibi dictum velut a stulto quodam notato: Quod [13] nunquam est compertum fumos terrae illustrare celum, sed magis [14] impedire lucem super terram. Volui autem dicere, quia theologia [15] est celum, immo regnum celorum, homo autem terra et ejus speculationes [16] fumi: tu intellige reliqua et quae sit ratio tantae diversitatis [17] inter doctores. Item nota, quod nunquam sus docere potuit [18] Minervam, et si praesumat aliquando. Nec araneis telis capi possunt [19] feri leones et ursi, immo nec pisces aut volucres. Haec quia stultus [20] stulte dixi: facile veniam merebitur temeritas mea et irreverentia. [21] Interpretatio enim physica super theologiam etiam a sanctis tradita [22] non arguit crimen laesae majestatis reprobata.

 

[23] c. 5. Bl. n2a De qua re priusquam: 2a pars. [CXCII, 676]

 

[24] nullam omnino formam habuerit: presenter. Huic consonat id 8. civi. [25] dei 6. Si omni spetie carere possent, omnino nulla essent. Et [26] supra li. 1. dis. 3 ex verbis 6. trin. c. ult. Haec igitur omnia quae [27] arte divina facta sunt et unitatem et spetiem et ordinem tenent &c.. [28] quo ad futuras formas. Sicut est de ratione omnis materiae.

 

[29] Facta est ergo illa materia: Unde b. Aug. li. 1. Gen. 15. aperte asserit [30] materiam non esse informem creatam, sed formatam, licet eam prius [31] origine et non tempore velit informem fuisse, sicut ex voce verbum, [32] cum tamen simul sint vox et verbum. Et haec sententia mihi [33] placet, quia tunc informitas materiae non esse potest nisi respectu [34] futurae formae. Quod verum est. Et est nihil aliud nisi inchoatio [35] formae, ut clare dicit li. de vera religi: fol. 4.

 

[36] c. 6. grossior erat: Ergo fuit formata. [677]

 

[37] c. 7. Bl. n2b Nunc superest ut: 3a. — sicut veritas in evangelio ait: Jo. 5. [677]

 

 

[38] Dist. 13.

 

[39] c. 7. Bl. n3b Quomodo accipiendum sit illud: Potest breviter dici, quod [679] [40] dicere est idem quod verbo facere. ps. ‘verbo domini caeli’ &c.. Vel

 

[Seite 66]

 

[1] etiam idem quod verbum facere. Unde frequenter in scriptura [2] verbum ponitur pro re, quia omnis res seu factum est verbum dei [3] aut saltem verbo ejus temporaliter factum et in eodem tempore [4] aeternaliter dispositum fieri. — Praeterea investigandum: 3a pars.

 

 

[5] Dist. 14.

 

[6] [CXCII, 680] c. 1. Bl. n4a De opere secundi diei: Aug. li. xi. civitate. 6. Qui dies cujusmodi [7] sint aut perdifficile nobis aut impossibile est cogitare, quantomagis [8] dicere. — Quales autem et ad quid: Haec est optima Responsio.

 

[9] c. 2. Bl. n4b ibi esse non dubitamus: Major est enim hujus scripturae [10] authoritas quam omnis humani ingenii capacitas. 2. Gen. 5.

 

[11] c. 3. Sed firmamentum dici potest non propter: Atque firmamentum hoc loco [12] non tenet derivationem significatam. Nec in Hebreo tale quid [13] ponitur. Sed dicitur ‘fiat expansio’ seu ‘extensio’: a verbo ‘Raqa’ [14] i. e. expandit &c..

 

[15] c. 5. Sequitur: dixit deus: 2a pars.

 

[16] [681] c. 6. Sequitur: dixit deus: 3a pars.

 

[17] c. 7. Bl. n5a Quae ideo facta sunt ut per ea: li. 2. super Gen. c. penul. et [18] antepenult.

 

 

[19] Dist. 15.

 

[20] c. 2. Bl. n5b Sequitur: dixit deus: 2a pars.

 

[21] [682] c. 3. propter peccatum facta sunt noxia: i. e. homo prius ab eis nihil pati [22] potuit, etiam si eadem fuerint quae nunc. Sed jam patitur, quia [23] ipse graviter mutatus est in passibiliorem infirmitatem. Legimus [24] enim sanctos bibisse venena et alia noxia protulisse, quae tunc non [25] fuissent mirabilia, sed naturalia.

 

[26] c. 5. Augustinus super Gen.: l. 1. c. 5. — Unde Augustinus: ut supra.

 

[27] [683] c. 6. Jam de septimae dici: 3a pars. — in Apoc.: 4.

 

[28] Bl. n6a veritas in evangelio ait: Jo. 5.

 

[29] Die ergo septimo: Unde conservare videtur majus esse quam creare. [30] Quia multi incipiunt, sed pauci perseverant. Est enim conservatio [31] semper nova inceptio. Est autem conservare idem quod continue [32] creare. Et conservatio est continuata creatio, unde adhuc hodie [33] creat deus Heb. 1. ‘portans omnia’ &c.. Et ita videtur haec esse [34] prophetia futurae salutis. ‘Et requievit deus die 7mo’ &c.. sicut etiam [35] apostolus ad Hebraeos exponit.

 

[36] c. 7. cum templum dedicavit: 3 Reg. 8.

 

[37] c. 8. Unde in lege dicitur: Deutero: 5.

 

 

 

[Seite 67]

 

 

 

[1] Dist. 16.

 

[2] c. 1. Bl. n6b qualis et quomodo factus: in sequentibus 4 dis. — qualiter sit [3] lapsus: Dis. 21. — per que sit reparatus: li. 3. — modum institutionis: [4] quia scilicet bonitas creatoris est causa. — superius: dis. 1.

 

[5] c. 2. Beda: Gen. 1. — imago dicitur: exemplar, quia imago est exemplaris. — [CXCII, 684] [6] proprie accipitur imago: Ergo essentia est proprie imago, quia ad [7] eam factus est homo. Respondetur, quod propter relationem est [8] improprie imago. Sed hoc non sufficit: quia inquantum est imago, [9] tunc est relativa. Sed alii textus habent ‘improprie’ et ita debet [10] haberi.

 

[11] c. 3. Filius vero: 2a pars. — in tractatu: dis. 27. et 28. — apostolus dicens: [12] 1. Cor. xi.

 

[13] c. 4. cognitione veritatis: memoria et notitia infra. — Augustinus in li. de [14] quantitate animae: post primordium. — Ita propter imaginem trininitatis [685] [15] Posset etiam optime dici, quod homo sit imago dei, quod [16] imitetur deum in esse et agere: quia ipse regit minorem mundum [17] i. e. corpus, sicut deus majorem. Deinde quia format verba, sicut [18] deus etiam, vide alibi.

 

[19] c. 5. Bl. n7a Quo circa: 3a pars. — lib. vij. de trinitate: 5. ultimo.

 

 

[20] Dist. 17.

 

[21] c. 1. cum dicitur Formavit; Gen. 2. — Vel secundum aliam literam: lxx. — [22] inspiravit in faciem: Spiravit i. e. spiritum vel flatum fecit, Sicut [23] omnis qui spirat facit spiritum. Unde canitur ‘In aspirando das [24] spiritales esse homines’. Alio modo et melius sic: spiravit i. e. [25] spiritu fecit. Sicut enim dicere est verbo facere, ita spirare est [26] spiritu facere. Ps. ‘Verbo domini celi firmati sunt et spiritu oris [27] ejus omnis virtus eorum’. ‘Ipse dixit et facta sunt’. Alias videretur [28] esse nugatio: dicendo spiravit spiraculum vitae i. e. fecit spiritu [29] spiraculum vitae, cum sit idem in re.

 

[30] Dicere est verbo/[31] verbum [30] facere. Sic ‘dabar’ in Hebraeo significat rem [31] et verbum.

 

[32] Spirare est spiritu/[33] spiritum [32] facere. Unde homo est spiritus vadens et [33] non rediens.

 

[34] c. 2. Bl. n7b Putaverunt enim: Manichei. — Sic ergo cum dicitur: Ista convictio [35] nihil valet, quia non sequitur: homo spirat et flatum de se [36] emittit. Igitur flatus ille est de substantia hominis, ut patet. Igitur [37] non ibi valet. — Flare enim est flatum facere: li. 12 civitate dei. 23. [38] Et super gen. 7. c. 3. — per esaiam: 57. Nostra translatio habet [39] ‘Spiritus egredietur a facie mea et flatus ego faciam.’

 

[40] c. 3. Augustinus enim super Gen.: li. 7. c. 7. [686]

 

 

 

[Seite 68]

 

 

[1] c. 4. Solet etiam: 2a pars. — Augustinus super Gen.: li. 6. c. 3. — deo [2] autem natura est quod facit: et si nobis est quandoque miraculum. [3] — voluntas: apud se. — necessitas: nobis.

 

[4] [CXCII, 687] c. 6. Bl. n8a In hoc autem: 3a pars.

 

 

[5] Dist. 18.

 

[6] c. 2. Bl. n8b Hic attendendum est: quaestio 1.

 

[7] c. 3. Cum autem his de causis: quaestio 2.

 

[8] [688] c. 4. Non sine causa dormienti: quaestio 3.

 

[9] c. 6. Sed quaeritur an: 2a pars.

 

[10] [689] c. 8. Bl. oa Quemadmodum mulieris: 3a pars. — Unde in ecclesiasticis dogmatibus:1 [11] alii c. 13. Est autem iste liber, in quo stat authoritas [12] supra dis. 8. allegata Gennadii ‘Demones per energiam’ &c..2 Unde [13] et stilus negat Augustinum et Gennadium nuncupat allegatorum [14] consonantia. Alii dicunt, quod sit Fulgentii. Sic allegat Catholicon [15] vocab. Energia.

 

 

[16] Dist. 19.

 

[17] [690] c. 1. Bl. o2a corpus animale: Animale id dicitur corpus quod nutritur/[18] vegetatur/[19] generat [20] et alias affectiones et operationes agit que non erunt in patria. [21] Ideo ibi erit corpus spirituale i. e. non animale, quod comedat et [22] bibat, sed sola spiritus redundantia satur et beatum. Sententia est [23] b. Augustini li: retractationum, super li: de vera religione. Unde [24] dicit: corpus hoc in resurrectione ad sufficientiam vivificetur solo [25] spiritu: qua causa etiam spirituale erit, cum resurrexerit in spiritum [26] vivificantem. Illud autem factum est in animam viventem.

 

[27] c. 2. Solet hic quaeri: 2a pars.

 

[28] [691] c. 3. Sed adhuc quaeritur: 3a pars.

 

 

[29] Dist. 20.

 

[30] [692] c. 2. Bl. o3a Cur ergo non coiverunt: quaestio 1. — non angebat: urgebat.

 

[31] c. 3. De termino vero: quaestio 2.

 

[32] [693] c. 4. Si vero quaeritur: 2a pars. quaestio 1.

 

[33] [694] c. 8. Bl. o3b Et cum de corpore: quaestio 2.

 

[34] c. 10. Talis erat hominis: pars 3.

 

 

[35] Dist. 21.

 

[36] [695] c. 2. Bl. o4b Zwischen vates und implebat: Demoniorum, est enim de textu.

 

[37] [696] c. 4. supra modum sublimitas: quae tamen idem videtur quod inanis gloria.

 

 

 

[Seite 69]

 

 

[1] c. 5. Bl. o5a Porro sciendum est: 2a pars. — Qui ergo incitatione1 habuit: [2] 1a ratio.

 

[3] c. 6. sed ex parte perstiterat: 2a ratio.

 

[4] c. 7. Quod non soli viro: 3a pars.

 

 

[5] Dist. 22.

 

[6] c. 2. Bl. fa secutum est et pena peccati: Quia initium peccati superbia et [CXCII, 697] [7] contemptus dei amorque sui.

 

[8] c. 5. Ex quo manifeste: 2a pars. [698]

 

[9] c. 11. Bl. pa Solet etiam quaeri: 3a pars. [700]

 

 

[10] Dist. 23.

 

[11] c. 1. Bl. pb Cur creavit deus quos: Hanc rationem in plurimis locis [darüber: [12] li. xi. civi. c. 16. et c. 17. satis longe et pulchre] assignat b. Augustinus, [13] quam tamen oportet tandem ad voluntatem dei reducere. Quia [14] si quaeratur, quare non eadem bona faceret, si illi mala non egissent, [15] unde faceret, hic necessario voluntati ejus cedendum est quae injusta [16] esse non potest, quia nulli debere potest. Creatura autem [17] non potest non debere, quia non potest non esse finita i. e. certo [18] naturae et arbitrii modo terminata, extra quam cum nititur libertate [19] sua (quam decuit sic creari liberam) fit mala et inobediens. Non [20] enim ideo non debuit bonitas creatoris tam nobilem naturam i. e. [21] liberam creare, quia pecare posset et peccatura fuit. Quia haec est [22] nobilissima entitas in qua ostendit deus suam gloriam.

 

[23] c. 2. Et quidem secundum animam: 2a pars.

 

[24] c. 3. Hanc autem scientiam homo: perdidit tamen majorem partem, omnino [701] [25] habet enim.

 

[26] Homo2 adhuc miram industriam animalia domandi, nutriendi, [27] consuefaciendi, explorandi, regendi, fallendi, capiendi, utpatet experientia. [28] Sed cognitio proprietatum eorum periit: Et solum per [29] experientiam tales nunc novit: tunc autem intuitive. Sicut Salomon [30] femellam et masculum, item pictum et verum florem. Item distinctionem [31] verae matris, mortui filii. Haec enim est Magia naturalis [32] quam et Jacob calluit, paucissimi nunc sciunt.

 

[33] c. 6. Bl. p2a Si autem quaeritur: 3a pars. — Non fuit ergo homo praescius: [34] quia fuisset miser, si scivisset, quod repugnat innocentiae.

 

 

[35] Dist. 24.

 

[36] c. 1. sicut de angelis diximus: dis. 3. c. 5. — poterat stare: Contra. Stare est [37] retrogredi, dicit b. Bernardus. Ergo si potuit tantum stare, non

 

[Seite 70]

 

[1] potuit manere innocens. Respondetur, quod stare in statu innocentiae [2] non erat retrogredi. Sicut nec in beatitudine stare est [3] retrogredi. Sed b. Bernardus loquitur de nostro statu, si saltem [4] status et non potius fluxus est. — Item in eodem: c. 119.

 

[5] [CXCII, 702] c. 3. Bl. p2b Ad hoc autem quod dicimus: Haec pars non tenetur et procedit [6] ex sententia quam posuit supra dis. 5. c. ultimo. — Declinare enim [7] a malo: scilicet privative, sed tantum contrarie.

 

[8] c. 4. Hic considerandum: 2a pars.

 

[9] [703] c. 6. Bl. p3a Augustinus docet in duodecimo libro: c. 1. — Ascendentibus ergo [10] introrsum: c. 8. — Rationis autem pars superior: c. 7. — Cum vero [11] disserimus de natura: li. 12. tri. c. 4. — Carnalis autem vel sensualis: [12] c. 12.

 

[13] Idem Homo inquantum agit quae solius spiritus sunt, et interne/[14] quae sensuum sunt, ea cogitat quae [15] operatur/[16] externe sunt Vocatur secundum hoc [17] Spiritus        Spiritualis/[18] Caro        Sensualis

 

[19] c. 7. Illud quoque praetermittendum: 3a pars.

 

[20] [704] c. 9. Bl. p3b Haec Augustinus in xij. li. de trinitate: c. 12.

 

[21] [705] c. 11. Non est autem silentio: Ex b. Augustino hoc dicitur li. 12. tri. ca. 13.

 

 

[22] Dist. 25.

 

[23] [706] c. 5. Bl. p5a Idem in enchiridio: 104.

 

[24] [707] c. 8. Unde Augustinus in enchiridio: c. 29. secundum alios 18.

 

[25] [708] c. 10. Bl. p5b Unde Augustinus in enchiridio: alias 29.1 — mala ait Augustinus: [26] alias 29.1

 

[27] c. 11. Hic quaeri potest: 2a pars.

 

[28] c. 12. Unde Augustinus in enchiridio: vel c. 29.1

 

[29] [709] c. 15. Bl. p6a Repetit de corruptione: Tertia pars.

 

[30] c. 16. Zwischen libertatem und gratiae: naturae, sed non habeo libertatem.2

 

 

[31] Dist. 26.

 

[32] [710] c. 2. Bl. p7a Nam si, ut quibusdam placuit: Enchyri: 31. — Non est volentis [33] neque currentis: Hoc textu tantum vult, quod ista expositio sit [34] reprobo quae ex isto verbo apostoli intelligit aequalem principalitatem [35] gratiae et voluntatis respectu operis. Quoniam si sunt aeque [36] principales, tunc sicut valet dicere ‘non est currentis et volentis’ &c.. [37] ita valebit dicere ‘non est miserentis, sed habentis, volentis’. Nunc [38] autem posterius est contra positum Apostolicum, igitur primum non

 

[Seite 71]

 

[1] valet. Quare non debet ibi subintelligi signum exclusivum, sed [2] absolute intelligendum et totum deo tribuendum ‘Non est currentis [3] nec volentis, sed tantum miserentis dei’. Si enim propter exclusivam [4] illam dictionem haec vera est: Non1

 

[5] c. 3. Itaque bona voluntas: 2a pars. — non gratia voluntatem: tanquam ducem. [6] Eodem modo intellige liberum arbitrium in malo: Quia sicut [7] gratiam [darüber: quae virtus est] comitatur ad bonum velut ducem [8] et tractricem, Ita comitatur infirmitatem sive legem carnis cui [9] copulatum est (sicut tunc gratiae) ad malum velut ducem. Et ita [10] utrinque liberum est et utrinque aliter agere nequit (loquor de gratia [11] consummata et infirmitate non sanata). Sed in fide est mixtura et [12] temperatio utriusque extremi, usque dum ad speciem perducamur.

 

[13] Sicut ergo voluntas inter mala plura libera est eligendo nec [14] tamen bonum potest per se eligere, ita eadem inter bona plura [15] libera est nec tamen malum ammodo potest eligere. Sed vita media [16] i. e. Christiana quasi medio etiam modo se habet ad utrunque [17] flexilis, difficilis ad bonum, sed non impossibilis sicut illa, et facilis [18] ad malum, sed non necessaria servitute sicut illa. Nec est tam [19] facilis ad bonum sicut beati nec tamen impossibilis ad bonum sicut [20] miseri. Sed tamen extremae ambae nituntur in necessitate et impossibilitate. [21] Sic haec media tantum in facilitate et difficultate. [22] Beati enim necessario eligunt bonum et impossibiliter malum. [23] Miseri autem impossibiliter bonum et necessario malum. Sed nos [24] faciliter malum et difficulter bonum. Sive id sic melius exprimitur, [25] quod miseri impossibiliter quidem eligunt bonum, sicut beati impossibiliter [26] malum. Non tamen forte necessario eligunt malum, [27] sicut nec illi necessario eligunt bonum, sed utrinque libere, licet hi [28] necessario sint in servitute peccati et illi necessario in servitate [29] justitiae. Quae servitus non minuit libertatem utrinque, sed manet [30] utrisque libertas.

 

[31] Sive sic sive aliter dicatur, sufficit, quod res ipsa sane intelligatur. [32] Nam utique verum est, si impossibile est ipsum ad bonum [33] per se surgere, necessario per se vertitur ad malum, aut saltem [34] manet sub malo, si non ipsum eligat. Verumtamen quia deus [35] semper praesto est, nec ideo liberum arbitrium damnatur, quia non [36] habet gratiam aut habere non potest, sed quia oblatam et exhibitam [37] non acceptat vel aeceptam non custodit et non comitatur ducem [38] gratiam, sed retrocedit et stat rebelle ipsa progredi volente. Sicut [39] in beatis non ideo est beatitudo, quia habent gratiam praecise, sed [40] quia eam acceptant et consentiunt eam habere.

 

 

 

[Seite 72]

 

 

[1] Verum notandum est, quod sicut ad bonum principalitas est [2] gratiae, ita ad malum principalitas est voluntatis concomitante hic [3] infirmitate illic voluntate.

 

[CXCII, 711]

[4] c. 4. Fides enim qua justificatus es: Talis fides non est sine charitate et [5] spe. — qua et peccatur: principaliter. — recte vivitur: concomitanter [6] scilicet. — Augustinus in enchiridio: c. 105.

 

[7] impetrat quod lex imperat: Ad ista intelligenda valet ista authoritas [8] b. Gregorii posita infra li. 3. dis. 25. c. 5. ubi dicit istas esse aequales [9] scilicet fidem, spem, charitatem, operationem et per consequens, [10] alioqui non possent esse aequales, quantum verba ejus sonant. [11] Unde et hic non simpliciter fides dicitur, sed per dilectionem [12] operatur vel qua justificati sumus.

 

[13] c. 5. gratiae dona pervenit: non autem sola. — in eis est et ipsa: qui et ipsa [14] donum ejus est.

 

[15] [712] c. 6. Bl. p7b Non est tamen ignorandum: Objectio. — voluntatem fides praevenit: [16] licet voluntatem non praeveniat, praevenit tamen bonam [17] voluntatem natura et causa, quia est causa ejus.

 

[18] c. 7. Ceterum hanc quaestionem: Alia objectio. — cogitatio bona: moraliter.

 

[19] c. 8. Hac voluntate concupiscitur: tanquam merito de congruo, non condigno.

 

[20] [713] c. 9. Bl. p8a Utrum una eademque: 3a pars.

 

[21] [714] c. 11. aliud est virtus aliud: hic quaestio solvitur c. 7. sequentis distinctionis.

 

 

[22] Dist. 27.

 

[23] c. 3. Bl. qa earum peccatum tenere non possumus: i. e. non possumus [24] affirmare i. e. probare, quod peccatum habeant.

 

[25] [715] c. 4. Cum ergo ex gratia: 2a pars.

 

[26] c. 7. Bl. qb zum ganzen Abschnitt: [27] Quicquid habes meriti, praeventrix gratia donat: [28] Nil deus in nobis praeter sua dona coronat.1

 

[29] [716] c. 9. usus liberi arbitrii: sicut actus. — et ex deo est: per gratiam. — et [30] ex nobis: per liberum arbitrium. — Ibi. enim: in gratia. — hic [31] deus: i. e. in usu ejus.

 

[32] c. 10. Alii vero dicunt: 3a pars. velle et operari bonum: Ista opinio est [33] subtilior et valde probabilis secundum rationem loquendo, nisi aliter [34] nunc teneretur communiter.

 

 

[35] Dist. 28.

 

[36] [717] c. 1. Bl. q2b ab illo accepit nostra natura: Hoc verbum potest esse [37] maxime de gratia praeventrice, sicut in verbis jacet, sed non ad [38] intentionem Pelagii.

 

 

 

[Seite 73]

 

 

[1] c. 2. nullo modo caveri potest: Nullo modo dixit, quia per gratiam oblatam [2] potest. — Caveri ergo potest: non ex se, sed cum gratia. — non est [3] de qua tunc: i. e. intellexerunt exclusive, quod non sic dictum erat.

 

[4] [CXCII, 718] c. 3. in libro retractationum: c. 18.

 

 

[5] Dist. 30.

 

[6] [720] c. 1. Bl. q4b Quando de peccatis disputatur, hic syllogismus semper notandus [7] est:

 

 

[8] { Omne malum est nihil et

[9] { Omne peccatum est malum, igitur

[10] { Omne peccatum est nihil.

 

 

[11] [721] c. 5. Quod diligenter investigandum: 2a pars. — peccatum esse reatum: i. e. [12] debitum. — nec culpam esse: i. e. peccatum. — non esse ipsi fatentur: [13] quia Adam habuit culpam ejus. Quia reatus sequitur ad culpam. [14] Volunt igitur dicere, quod Adam fecit culpam, sed non posteri. [15] Sed tamen pro illa culpa omnes pariter sunt rei aeternae et temporalis [16] poenae. Ita reatus est medium inter culpam, praecendentem [17] et poenam sequentem et est ipsum debitum poenae pro culpa. [18] — secundum eos esse non potest: quia eam expectat.

 

[19] c. 6. Bl. q5a Primogenitum asini: Asini nascimur, per baptismum oves [20] efficimur.

 

[21] [722] c. 7. Quid ergo originale peccatum dicitur?:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[28] non oboedias concupiscentiae: quae sunt arma ejus. — malae: scilicet [29] actualis. — esse concupiscentiam: Quae concupiscentia est etiam inoboedientia [30] carnis, peccatum, lex membrorum, quae omnia sunt nihil [31] aliud nisi privatio oboedientiae carnalis, quia peccatum originale [32] est Nihil seu privatio sicut omne peccatum quoad formale: quoad [33] essentiale autem est ipse motus carnis immo ipsa caro et sanguis [34] privata virtute et gratia. Ideo enim caro concupiscit, quia est deserta [35] a gratia et virtute.

 

[36] c. 8. occulta etiam tabe: Que tabes et quaecunque assumuntur positive significantia [37] nomina in exprimendo peccato originali debent privative [38] exponi. Non enim est genus, qualitas, calor aut humor vel deformitas [39] tabida vel putrida, cum haec omnia sint creaturae et bonae, [40] licet poenales quandoque, Sed solum ablatio virtutis et fortitudinis [41] ex carne i. e. carnali homine.

 

 

 

[Seite 74]

 

 

[1] [CXCII, 723] c. 9. Bl. q5b Hoc est originale peccatum: Peccatum primum Adae non dicitur [2] originale, sed fuit actuale, sed est nihil aliud nisi propter tale [3] primum peccatum actuale non habere justitiam originalem. Et sic [4] omnes posteri Adam similiter et ipse post primum peccatum in [5] peccato originali nascuntur, vivunt usque ad Christum, sicut bene [6] hic dicit Magister capite sequenti.

 

[7] c. 13. Ad hoc autem quod diximus: 3a pars.

 

[8] [724] c. 14. Zum ganzen Kapitel: Hoc quod Magister hic dicit de multiplicatione [9] naturae negat Gabriel cum aliis. Vide eum li. 3. dis. 4. q. 1. dubio [10] ultimo. Ego consentio Magistrum dimissis larvis philosophorum, [11] quia Euangelio magis accedit Magister de multiplicatione panum.

 

 

[12] Dist. 31.

 

[13] [725] c. 5.Bl. q6b Hic quaeri solet utrum: 2a pars.

 

[14] c. 6. Zum ganzen Kapitel: Hoc secundum sententiam Magistri. — vinum [15] infusum acescit: quia caro traducta fit rea in tali traductione originalis [16] peccati, et tamen non illa a qua traducitur.

 

[17] c. 7. Bl. ra Ex quibus omnibus intelligendum

 

[18] Primum quod in baptisatis auffertur culpa, sed non poena originalis [19] peccati.

 

[20] 2um quod caro sic punita non potest animam venientem in se [21] non polluere simili peccato cujus poenam portat. Haec enim est [22] detestabilis maledicto carnis nostrae, quod ita vilificata est, ut licet [23] in se non sit peccatum, tamen propter suam feditatem qua libidinose [24] seminata est privat animam justitia originali. Nec est digna, ut [25] anima quae ii conjungitur justitiam talem habeat, ne forte ex hac [26] et ipsa imprimis esset et sane. Est igitur haec poena carnis a deo [27] inflicta, ut non possit recipere in se animam, nisi eam culpabilem [28] faciat originali peccato. Et ita utraque etiam dimissa culpa: poenalis [29] manet et in praesentia.

 

[30] [726] c. 8. Jam ostensum est: 3a pars. — sine libidine non est parentum: tanquam [31] effectu peccati Adae quod est principalis causa. — ob hoc filiorum: [32] propter causam illius libidinis quae est effectus.

 

[33] c. 9. Nota, quod transfusio originalis peccati fit non alio modo quam quod [34] deus justa poena sic statuit, ut omnis caro quae ab Adam per [35] legem coitus venit, sic sit damnata, ut quam cito cum anima copulatur, [36] ipsa tota persona, simul et anima et caro propter unitatem [37] personae, Et quia sic est naturalis filius Adae, debeat esse in [38] carentia originalis justitiae. Unde licet, sicut Augustinus dicit, [39] quod peccatum in parvulos non transmittat propagatio, quod verum [40] est: sequitur tamen ipsam propagationem. Nec libido potissima [41] causa est, sed ordinatio divina in punitione carnis Adae quae sic

 

[Seite 75]

 

[1] propagatam vult in vindictam peccati carere justitia. Unde et si [2] Magister dicat, quod feditas carnis facit animam contrahere peccatum, [3] ubi opionionem suam de peccato originali praesupponit, scilicet [4] quod sit genus qualitas. Ego tamen puto, quod si purissima esset [5] caro atque etiam sine libidine seminaretur, adhuc tamen propter [6] vindictam Adae, eo quod de Adam venit per generationem, ipsa [7] cogeret animam secum carere justitia originali i. e. habere peccatum [8] originale ex judicio divino sic eam et quicquid ei in personam [9] eandem copulatur puniente.

 

 

[10] Dist. 32.

 

[11] c. 1. Bl. rb sed licet remaneat: Et ex hoc jam patet, quod peccatum originale [12] non est ipsa concupiscentia seu fomes, quia non tota aboletur, sed [13] tantum debilitatur, peccatum autem originale totum aboletur.

 

[14] c. 2. quia et reatus ipsius solvitur: qui solus est et totum peccatum originale, [15] prout reatus includit culpam, alias secus.

 

[16] Nam illa concupiscentia in carne est nihil aliud nisi inoboedientia [17] carnis ad spiritum quae de se non est culpa, sed poena, [18] quia si esset aliquo modo culpa et non dimitti in baptismo diceretur, [19] injuria fierit baptismo et gratiae dei. Igitur ante baptisma [20] est ei annexa culpa et reatus tanquam poenae temporali quae [21] omnino manet post baptismum, et non est mala nisi occasionaliter [22] inquantum ratio contra eam sibi in pugnam pro poena inoboedientiae [23] primae relictam debet certare, ut quae prius cum facilitate potuit [24] dei praeceptum in omnibus carne oboediente sibi implere, nunc [25] propter inoboedientiam suam in poenam cogitur cum difficultate [26] et in omnibus renitente carne implere. Sententia igitur Magistri [27] non est tenenda, scilicet quod peccatum originale sit fomes, languor [28] naturae, tyrannus &c.. Haec enim omnia sunt nomina carnis inoboedientis, [29] furentis, indomitae contra spiritum quae sic facta est [30] ex ablatione justitiae originalis. Sicut si equus rupto freno sessore [31] etiam invito rebellet et lasciviat, facit omnia, sicut est natura sua, [32] si non assit frenum: Ita et carni naturale est ita furere, sed per [33] justitiam regeretur. — non sit ejus facta remissio: i. e. culpae quam [34] habet.

 

[35] Bl. r2a Dimittitur concupiscentia carnis in baptismo: Ecce ex his omnibus [36] liquet, quod solum reatus solvitur. Unde videtur Augustinus concupiscentiam [37] dupliciter capere, primo prout includit culpam, et sic [38] potest dici malum in carne, et sic forte Magister loquitur de peccato [39] orginali. Alio modo sinitur cum exclusione culpae. Et sic non [40] est per se mala, sed est poena tantum et per accidens mala, prout [41] anima non vincens eam peccat ex ejus inclinatione et pondere.

 

[Seite 76]

 

[1] Unde dicit Apostolus, quod concupiscentia non nocet his |qui| [2] secundum Christum vivunt, quia non est malum deleta culpa, sed [3] tantum pondus et inclinatio ad malum quam sic deus esse voluit [4] in poenam Adae.

 

[5] Dupliciter itaque concupiscentia seu fomes dicitur malum, [6] primo quia habet ipsum malum i. e. absentiam freni, quod est [7] justitia originalis. Secundo quia est occasio mali i. e. peccati [8] actualis. Sed ipsa neutrum illorum est, cum malum sit nihil.

 

[9] [CXCII, 727] c. 3. corrupta anima magis inficitur: Haec causa non est magni ponderis, [10] quia loquitur de feditate carnis qua anima maculatur. Illa autem [11] non est positiva, sed privativa, ideo est eadem in omnibus. Alioquin [12] sequitur, quod ultimus filius Adae haberet infinitas feditates [13] super quam Adam et Seth habuerunt quae sunt imaginationes infirmae. [14] Mundatur igitur caro sic, quod ipsa deinceps non habet [15] causam animam polluendi peccato originali, sicut ante habuit inevitabiliter. [16] Retinet autem causam polluendi animam actuali peccato, [17] sed evitabiliter et ex consensu animae.

 

[18] [728] c. 4. Praeterea quaeri solet: 2a pars distinctionis cum una quaestione.

 

[19] c. 5. Solet etiam quaeri: quaestio. — quod ex corruptione corporis inevitabiliter [20] trahit: ceu copulatur quod quia ex Adam venit, caret justitia [21] originali et cogit sociam animam similiter carere propter unitatem [22] personae. Alioquin si animae daretur innocentia, eadem necessario [23] daretur et carni propter eandem unitatem. Sed hoc ipsa indigna [24] est. Dicis ergo ‘quare igitur animam copulat deus carni?’ Respondetur, [25] ut infra dicit Magister, quod deus non ideo debuit dimittere [26] propositum suum creationis humanae. Quia si nulla anima copularetur [27] carni, nullus esset homo. Si autem munda maneret anima [28] copulata, nullus esset immundus homo, nulla immunda caro, et ita [29] peccatum primum esset impunitum.

 

[30] c. 6. Illud etiam non immerito: 3a pars distinctionis cum tribus quaestionibus. [31] — quia ex voluntate primi hominis: Sed contra: Non plus effective [32] a voluntate primi hominis processit quam aliorum, quia ante venit [33] super eum nuditas illa, ut legitur in Genesi, quam eam nosset et [34] vellet. Ideo non est a voluntate ejus volitum nisi per modum consequentis, [35] quia scilicet antecedens fuit volitum, scilicet primum [36] peccatum, ideoque effectus illius qui est originale peccatum simile [37] est volitus, sed implicite tantum, sed materialiter a nobis.

 

[38] c. 7. Si vero quaeritur: quaestio prima.

 

[39] c. 8. Bl. r2b Hic a quibusdam quaeri: q. 2. — Sicut quis pollutas habens [40] manus: Ista similitudo non satisfacit, quia anima non ita prius [41] extra corpus habetur, sicut pomum extra manus pollutas. Sed [42] simul ut esse incipit est in pollutione, ergo nunquam est qualis a

 

[Seite 77]

 

[1] deo creatur, quod tamen quomodo cogitandum et salvandum sit, [2] tu cogita, quia utique verum est. Et tamen quia illa pollutio ab [3] extrinseco venit animae, ideo ex essentia non habet a creatore suo.

 

 

[4] Dist. 33.

 

[5] [CXCII, 730] c. 5. Mortui sunt enim: b. Hieronymus autem accipit sicut jacet litera, [6] scilicet in plurali. Omelia super eadem verba. Et elicit ex hoc [7] quod non solum Herodes animam pueri quaesierit.

 

[8] c. 6. Bl. r3b Hic quaeri solet: 2a pars.

 

[9] [732] c. 12. Bl. r4a Exodi ausgestrichen, dafür Ezechielis.

 

 

[10] Dist. 34.

 

[11] [733] c. 4. Bl. r5a Ostensa origine mali: 2a pars. — nisi malum esse: scilicet concretive [12] i. e. vitiatum. — nec malum esse: concretive. Omne enim [13] vitiatum est malum, quia vitium est malitia ejus, tamen inquantum [14] ipsum vitiatum est, bonum est.

 

[15] Esset autem implicatio, si abstractive diceretur: vitium est [16] integritas rei seu malitia est bonitas. Vel sic quia bonum dicitur [17] quo ad residuum suum esse, idque malum quo ad vitiosum esse. [18] Sicut domus dicitur mala, inquantum est ruinosa, dicitur tamen [19] bona, inquantum res est.

 

[20] [734] c. 5. Porro si homo aliquod bonum est: Corol: sequitur quod alterum illorum [21] scilicet bonum necessario capitur simpliciter et transcendenter seu [22] sine addito, alterum cum addito, ut si ista res quae est domus [23] dicitur mala, intelligitur, quod sit mala domus. Si autem dicitur [24] bona, tunc capitur simpliciter et quasi abstractive, scilicet bonitas, [25] seu transcendenter, scilicet bonum.

 

[26] [735] c. 6. Ideoque in his contrariis: 3a pars.

 

 

[27] Dist. 35.

 

[28] c. 2. Bl. r6a Quocirca diversitatis hujus: 2a pars.

 

[29] c. 4. Quidam autem diligenter: 3a pars. — inquantum vero inordinate: Contra: [30] quomodo idem potest esse quid et nihil?

 

 

[31] Dist. 36.

 

[32] [739] c. 3. Bl. s2a Et licet ex hoc sensu: i. e. quod per ipsum corrumpitur natura.

 

[33] c. 4. secundum rationem praedictam: i. e. quod per ea corrumpitur bona [34] natura.1

 

[35] c. 5. In nullo tamen: 2a pars. nec inquantum: i. e. non eadem ratione.

 

 

 

[Seite 78]

 

 

[1] [CXCII, 740] dicuntur privationes: Dicuntur enim eaedem privationes peccata, quia [2] sunt voluntariae carentiae boni, justi inesse debiti. Et poenae, quia [3] sunt carentiae etiam invito peccatore boni convenientis, quia non [4] est in peccatoris potestate, postquam justitia voluntarie carere voluit [5] et ad hoc egit, quo careret, ut ipsa maneat in eo aut redeat eo sic [6] agente. Et hoc est a deo qui ordinat, ut talis actio esset carentia [7] justitiae et, quando eam homo ageret, ipso agendo jam careret. Et [8] ipsa actio fit carentia talis rectitudinis.

 

[9] c. 7. Bl. s2b non in quantum poenae sunt: Hae sunt poenae 2ae quo ad [10] materiale et formale peccati, quia ipsi actus talium peccatorum sunt [11] molesti praeter ipsam privationem rectitudinis quae est poena damni, [12] ibi autem poena quoque sensus.

 

 

[13] Corol.

 

[14] Poena semper et tam cito est quam ipsum peccatum. Patet, [15] quia sunt idem. Transeunte enim actu qui est bona res in qua [16] incepit privatio quae, inquantum est volita, est peccatum, sed inquantum [17] est privatio et non conservat sicut nec conservare potest [18] deus rectitudinem, sed deserit, est ab eo, scilicet deserente et non [19] conservante rectitudinem, cujus privationem homo peccando facit.

 

[20] perturbatio passio: i. e. poena. — cupiditas passio: i. e. poena. — [21] cupiditate patimur: i. e. poenam habemus. — patimur, non est: [22] i. e. inquantum non est poena. — ideo non sit peccatum: quia [23] super hoc, quod est poena, est etiam culpa. — inquantum patimur [24] eis: i. e. inquantum sunt poenae.

 

[25] c. 8. Illud autem diligenter: 3a pars.

 

 

[26] Dist. 38.

 

[27] [744] c. 5. Bl. s4b Si enim petimus vitam aeternam: Exponit hic Magister implicite [28] hoc verbum domini ‘Cum facis Elemosinam, nesciat sinistra [29] tua, quid faciat dextera tua’. Unde sciendum, quod dextera in [30] scriptura significat spem seu intentionem aeternae retributionis. [31] Sicut ibi ‘Et deducet te mirabiliter dextera tua’. Et iterum ‘Si [32] oblitus fuero tui, Hierusalem, oblivioni detur dextera mea’. Et [33] ‘Sede a dextris meis’. Debent ergo ista duae intentiones esse distinctae [34] et non super una eademque re niti. Hoc est enim, quod [35] una nesciat, quid faciat altera. Sed sinistra debet subesse, dextera [36] autem supra. Vide latius Aug. super Ps. 120 in illo verbo [37] ‘dominus protectio tua super manum dexteram tuam’. Unde sunt [38] verba quae Magister hic ponit.

 

[39] [745] c. 6. Solet etiam quaeri: pars 2a.

 

[40] c. 7. Sed quaeritur utrum: pars 3a.

 

 

 

[Seite 79]

 

 

 

[1] Dist. 39.

 

[2] [CXCII, 746] c. 1. Bl. s5b Ad quod illi dicunt voluntatis nomine: quia non sunt liberae [3] potentiae, ideo peccatum est voluntarium. Nosse enim malum est [4] naturale et non peccatum. Sed velle malum est voluntarium, ideo [5] peccatum est.

 

[6] [747] c. 3. Bl. s6a inquantum malum vult, malus est: Haec opinio non est bene [7] intelligibilis, quia quod idem actus sit volitivus boni et mali, non [8] videtur quomodo. Esset autem vera, si diceret, quod eadem [9] potentia propter diversos actus dicitur mala et bona voluntas.

 

[10] Unde ad illam quaestionem dicitur continuando et extendendo [11] quod supra dictum est de esse boni et mali, quia sicut malum i. e. [12] non esse non est nisi in bono, ita intellectus falsus non est nisi in [13] intellectu vero, et voluntas mala in voluntate bona, et sicut non [14] potest malum esse nisi ipsum sit bonum, ita repugnat intellectum [15] falsum esse et non esse verum et voluntatem malam non esse [16] bonam. Quia igitur intellectus, inquantum est, est verus, ideo non [17] cessat inclinari naturaliter ad verum, quam diu habet esse intellectuale [18] non obstante, quod viciatus sit falsitate. Sic voluntas [19] quamdin in suo esse manet, non potest secundum hoc esse non [20] inclinari ad bonum, licet secundum vitiatum suum esse inclinetur [21] ad malum. Unde est eadem voluntas. Sicut idem corpus et corpus [22] morbidum, inquantum corpus est bonum, et non morbidum. Et [23] tamen morbus non potest esse nisi in corpore &c..

 

 

[24] Dist. 40.

 

[25] c. 1. Bl. s6a ex fine sicut voluntas: dis. 38. supra.

 

[26] c. 2. Sed quaeritur utrum: 2a pars distinctionis. [27] simpliciter ut peccata et hi semper mali

 

[28] [748] c. 3. Actus quidam sunt [29] indifferentes et hi sunt {[28] mali/[29] boni} et econtra.

 

[30] pro aliqua bona causa: i. e. fine. — nec ex voluntate actio fit mala: [31] quae est potentia ante volitionem illius actionis. — voluntas fit prava: [32] i. e. volitio respectu talis actionis. — et ex fine et voluntate: non [33] tantum. — ex fine mala est: quia ex actione ut supra. — ex fine et [34] ex voluntate mala est: quae ex tali fine bona possunt esse.

 

[35] [749] c. 4. Bl. ta Quae tamen quidam: 3a pars distinctionis. — Ita etiam et [36] hominem per adulterium a morte liberare: Verum est, quando [37] actionis et finis unus est actus seu volitio, secus si distinctis actibus [38] volita sunt. Nam velle reficere pauperem propter deum semper [39] est bonum, licet velle ad hoc furari sit malum. Sicut pharisaei [40] gratiarum actio non fuit in se mala, sed jactantia qua ad ipsam [41] nisus est.

 

 

 

[Seite 80]

 

 

[1] Nota: Magister dicit has duas mirabiles propositiones:

 

[2] A. Nec ex voluntate actio fit mala, sed ex actione voluntas fit [3] prava. Cum tamen non aliter actio possit esse mala nisi a [4] voluntate prius mala, intelligitur igitur sic. Nec ex voluntate [5] (scilicet qua finis est volitus) actio fit mala, quia sicut finis est [6] bonus, ita et ipsius voluntas seu volitio est bona. Sed tamen [7] actio fit mala utique ex voluntate, scilicet quae talem actionem [8] vult, non quae finem illius actionis vult. Et hoc patet, quando [9] dicit ‘Sed ex actione’ (scilicet qua volita est actio, non finis) [10] voluntas fit prava.

 

[11] B. Nec omnis actio mala ex fine et ex voluntate mala est, sicut [12] supra dictum est, intelligitur scilicet ex fine et ex voluntate [13] illius finis, tamen utique ex voluntate illius actionis actio est [14] mala, cum nulla sit actio mala, cujus non praecesserit voluntas [15] mala.

 

 

[16] Dist. 41.

 

[17] c. 1. Bl. tb Qui ergo fidem et charitatem:

[18] Differunt        Non fides contrarie/[19] contradictorie

[20] Differunt        Infidelis contrarie/[21] contradictorie.

[22] Primo modo vera sunt quae hic allegantur, 2o modo non debent [23] intelligi.

 

[24] [CXCII, 750] c. 4. Post haec investigari oportet: 2a pars.

 

[25] [751] c. 6. Bl. t2a Si autem omne peccatum: 3a pars. — in voluntate quam: volitio. [26] — Voluntas itaque: volitio. — in voluntate consistit: i. e. est ipsamet [27] volitio. Voluntas quippe: [i. e. actus volitionis]1 qui est peccatum.

 

[28] Zum Schluß des Kapitels: Licet nullum peccatum fiat, in quo [29] non peccetur ex infirmitate, ignorantia, malitia, quoad memoriam, [30] contra patrem, quoad intelligentiam, contra filium, quoad voluntatem, [31] deum, ut est trinus (quia non est peccatum quod non fiat contra [32] contra sanctum spiritum et unus, et ex anima quae est imago ejus [33] secundum omnes partes imaginis) tamen non frustra minus est, quod [34] ex infirmitate contra patrem, majus quod ex ignorantia contra filium [35] et maximum quod ex malitia contra sanctum spiritum fit. Quia id [36] dicitur infirmitate fieri quod vel sine scientia et voluntate fit vel sine [37] voluntate tantum fit. Id autem ex ignorantia quod sine scientia et [38] voluntate fit aut sine scientia tantum. Id autem ex voluntate seu [39] malitia quod ex potentia et scientia et voluntate fit. Unde dominus [40] dicit ‘Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus’ &c..

 

 

 

[Seite 81]

 

 

 

[1] Dist. 42.

 

[2] [CXCII, 752] c. 1. Bl. t2b diversa esse peccata: et hoc est verum.

 

[3] c. 4. Praeterea solet quaeri: 2a pars.

 

[4] Nota, quod actus interior solus et actus interior cum exteriore [5] aequivalent. Nec plus peccat hic quam ille. Hoc verum est [6] supponendo, quod utrinque actus interior sit aeque intensus, alias [7] secus. Nam rarissime id venit, ut actus interior solus tam intensus [8] sit, quam est convincto exteriore. Quia actus exterior luxuriae [9] multo intendit interiorem, quam si esset interior solus, ut patet. [10] Sic etiam gula, avaritia, superbia, quia quando sensus simul tangitur [11] cum anima, fortius ipsa movetur, quia est sensui unita, quam [12] si sola vacuo sensu concupiscat. Sunt tamen utique duo peccata: [13] actus interior cum actu exteriore, licet hic denominative, ille autem [14] intrinseco peccatum sit et ita diverso modo. Quod autem Magister [15] videtur solvere, quod sint unum peccatum, non aliter debet intelligi, [16] quam quoad imputabilitatem, quia ut supra non auget peccatum [17] actus exterior, dummodo ipse actus interior solus tam intensus sit [18] quam est vincto externo, quod raro vel nunquam fit. Et ita sunt [19] omnino ibi peccata aequivalentia uni tantum intrinsece peccato, quia [20] actus exterior est accidentale peccatum.

 

[21] c. 5. ut ait Augustinus: super Ioannem, omne dicit.

 

[22] c. 6. Bl. t3a Modi autem peccatorum: 3a pars. — in qua dicitur peccatum: [23] 1. — locum psal.: 79. — fieri tribus modis: 2. — super Ezechielem: [24] 43. — in se et in proximum: 3.

 

[25] [753] c. 7. Augustinus in quaestionibus: q. 17. — levitici: c. 6.

 

[26] c. 9. ut ait Gregorius: 21. moralium. — ut Gregorius ait: 31. moralium.

[27] Prima est cum: Arrogantia 1.

 

[28]  Praesumptio 2.

 

[29]  Jactantia 3.

 

[30]  Ostentatio 4.

 

 

 

 

[31] c. 10. Sed utrumque recte dictum esse: Tamen posset dici, quod et superbia [32] sit ipsa cupiditas vel effectus ejus. Nam amor excellentiae quid [33] est nisi cupido excellentiae? Rursus omnis cupiditas est superbia: [34] quia qui cupit, vult propria lege vivere et non subesse. — ut ait [35] Augustinus: xi super genesin.

 

 

[36] Dist. 43.

 

[37] [754] c. 1. Bl. t3b in evangelio veritas: Matthei 12. — Johannes in epistola: [38] 1. Joan. 5. — Sed quaeritur quid sit: 2a pars distinctionis. — [39] mentis in malitia: respectu futuri peccati. — homo fit impoenitens: [40] respectu praeteriti peccati. — Sicut Chayn: Gen. 4.

 

[Seite 82]

 

[1] peccatum in spiritum sanctum:

 

[Tabelle: ] [Tabelle: ]

[5] Bl.t4a Recte ergo in spiritum sanctum: Hic Magister per modum narrationis tangit 4or peccata in spiritum sanctum [Tabelle: ] [Tabelle: ] [10] dei bonitatem: hic tangitur desperatio. — et ideo poenitentiam: et [11] sic impoenitentia. — tam pertinaci mente: et sic obstinantia est. [12] — et de misericordia dei: hic tangitur praesumptio. — quibus [13] placet malitia: iterum tangitur obstinatio et impoenitentia. — Isti: [14] proxime dicti. — Ausgestrichen justicie, dafür indulgentiae. — [15] damnatio debetur: Augustinus de vera et falsa poenitentia: Ille [16] solus diffidat qui tantum potest peccare, quantum deus bonus est.

 

[17] c. 2. Quidam dicunt omnem: large loquendo. — super illum locum ps.: 67. [18] — et ibi: 147. — ostenditur ubi ait: ps. 67. — qui exasperant: [19] i. e. aspere resistunt. — desperationem appellari peccatum: stricte [20] loquendo et verius. — comitatur impoenitentia: cum malitia. — [21] Sed quia Augustinus: li: de falsa et vera poenitentia. — Unde [22] Augustinus: ibidem. — Et Hieronymus quod: super Marcum. — [23] sicut de diabolo legitur: Iob. 41.

 

[24] [CXCII, 755] c. 3. Augustinus diffiniens in libro de sermone: in fine li. 1. — Peccatum [25] ad mortem: Hic tangitur quantum peccatum in spiritum sanctum [26] scilicet impugnatio veritatis agnitae. Similiter et sextum, scilicet [27] invidentia gratiae. — Augustinus in libro retractationum: c. 19. — [28] in hac scelerata mentis perversitate: i. e. addita impoenitentia vel [29] malitia. — Unde Augustinus de verbis domini: om. xi.

 

[30] Bl. t4b quia impoenitentia proprie obstinati est: i. e. finaliter, quia habet [31] propositum non poenitendi, contrarie, non privative.

 

[32] c. 4. De hoc quoque peccato: 3a pars distinctionis. — Ambrosius in libro de [33] spiritu sancto: c. 3.

 

[34] [756] remissius: i. e. minus. — Si quis vero sancti spiritus: ex malicia [35] certa. — veritatem negat: ex malitia. — superius dictum est: [36] li. 1. dis. 34.

 

 

[37] Dist. 44.

 

[38] c. 2. Bl. t5a Nocendi enim voluntas: i. e. volitio.

 

[39] [757] c. 3. Cum ergo diabolo sit potestas: immo nec diaboli potestati resistendum [40] est, sed malitiae quam per potestatem facit, immo nec potest [41] peccato ulli resisti, nisi effectui ejus resistatur, malo autem effectui [42] resistatur semper, bono autem et ipsi potestati nunquam.

 

 

 

[Seite 83]

 

[ 6 corripere 14 p̃nto        q̄te]

 

 

 

 

 

[1] Liber III.

 

[2] Dist. 2.

 

[CXCII, 759]

[3] c. 1. Bl. A3a Ait enim Johannes damascenus: Notandum, quod verbum [4] damasceni laborat in aequivocatione illius nominis una, quod quandoque [5] capitur relative et tantum valet sicut similis, ut quando [6] dicimus: Una est temeritas docere doctorem et corrigere seu [7] regere regentem. Vult enim, quod sit similis temeritas una alteri. [8] Ita etiam in simili capitur hoc nomen idem, eadem &c.. Et exhinc [9] venit error realistarum: quia non advertentes ornatum loquacium [10] authorum finxerunt unitatem in rebus distinctis. Hoc modo non [11] potest dici nisi de pluribus quae sunt similia. Ita in Christo non [12] est unitas naturae loquendo de anima et carne sicut nec in aliis. [13] Est tamen una cum aliis hominibus i. e. similis loquendo de tota. [14] Alio modo capitur in praedicamento quantitatis et valet tantum [15] sicut: significares sic: omnia sunt una, distincta et collecta. — ad [16] animae et corporis rationem: i. e. comparationem et distinctionem. — [17] et animam ad invicem: Sic etiam omnium aliorum. — communem [18] speciem plurimarum: Nihil aliud vult nisi quod natura aequivoce [19] dicatur de partibus et toto composito. Et ideo verum est unam esse [20] naturam hominum, sed non Et unam esse naturam partium hominum.

 

[21] c. 2. Assumpsit ergo dei filius: 2a pars. — per [760] medium intellectum: i. e. per [22] mediationem intellectus. — uniri non congruerit: non dicit: non [23] potuerit.

 

[24] Bl. A3b Sic ergo visibilia munda: Etiam ubi peccatum non est, non est [25] immunditia et rudissima est eorum cogitatio de immunditia. Quia [26] sicut frigidum contrariatur calido, ita immundum mundo. Utrimque [27] bona res, sed unum negat alterum et ista negatio est nihil. Et sic [28] significat immunditiam interiorem quae nihil est. — et anima magis [29] quam corpus: [30] Anima dividitur in spiritum/[31] animam Et secundum hoc fit duplex homo, [32] interior et exterior. Est tamen una eademque anima.

 

[33] c. 3. mox intra uterum verbum caro: Ratio est, quia tunc Maria non esset [34] mater die, nec filius dei esset filius hominis naturalis, quod est [35] contra Euangelium et hereticum.

 

 

[761] [36] Dist. 3.